Châu Phi trở thành 'miền đất hứa' cho doanh nghiệp sản xuất Trung Quốc
Các công ty Trung Quốc đang tìm đến châu Phi ngày càng nhiều, nhưng thay vì tập trung vào xuất khẩu hàng hóa, họ chú trọng xây dựng các nhà máy tại “lục địa đen”...

Công nhân trong một nhà máy sản xuất smartphone của Trung Quốc ở Ethiopia, tháng 10/2026 - Ảnh: Xinhua.
Sự gia tăng dân số cùng quá trình công nghiệp hóa tại châu lục này đã tạo ra những cơ hội mới cho các nhà sản xuất Trung Quốc đang đối mặt với nhu cầu suy giảm và sự cạnh tranh khốc liệt tại thị trường trong nước.
Theo tạp chí Caixin, sự mở rộng này đang định hình lại quan hệ thương mại giữa châu Phi và Trung Quốc - đối tác thương mại lớn nhất của châu Phi trong suốt 17 năm qua. Từ các nhà máy lắp ráp xe hơi ở Kenya đến các cơ sở sản xuất tã lót tại Ghana, các doanh nghiệp Trung Quốc đang đầu tư vào sản xuất tại chỗ nhằm tránh thuế nhập khẩu, cắt giảm chi phí vận chuyển và khai thác nhu cầu tiêu thụ tại các quốc gia lân cận.
Tuy nhiên, khi ngày càng có nhiều công ty gia nhập thị trường, sự cạnh tranh cũng trở nên gay gắt hơn. Bên cạnh đó, cơ sở hạ tầng thiếu ổn định, hạn chế về nguồn vốn và các quy định địa phương ngày càng nghiêm ngặt đang khiến việc chuyển đổi tiềm năng to lớn của châu Phi thành lợi nhuận trở nên khó khăn hơn.
"Tại sao lại đến châu Phi? Bởi vì thị trường ở đây vô cùng rộng lớn," ông Guo Yida, nhà sáng lập công ty công nghệ pin Kunzhao Lingzhi Energy Technology của Trung Quốc, nói với Caixin. Công ty của ông hiện đang nghiên cứu kế hoạch xây dựng nhà máy lắp ráp bộ pin tại châu Phi, đồng thời đầu tư vào các trung tâm dữ liệu.
Kim ngạch thương mại giữa Trung Quốc và châu Phi đạt hơn 348 tỷ USD vào năm 2025, tăng 17,7% so với năm trước đó, và tiếp tục tăng thêm 22,3% trong 9 tháng đầu năm 2026. Một vài dữ liệu để so sánh: kim ngạch thương mại của Trung Quốc với Mỹ đã giảm 18,7% trong năm 2025, và kim ngạch thương mại của nước này thương mại với Liên minh châu Âu (EU) tăng 5,4% trong cùng khoảng thời gian.
Triển vọng nhân khẩu học của châu Phi là một yếu tố thu hút quan trọng. Theo dự báo của Liên hiệp quốc, châu lục này hiện là nơi sinh sống của gần 1,6 tỷ người với độ tuổi trung vị là 19,5, và dự kiến sẽ đạt quy mô dân số 2,5 tỷ người vào năm 2050. "Nhu cầu và sức mua tại châu Phi là rất lớn”, ông Wang Jiang, Phó tổng thư ký Hội đồng Doanh nghiệp Trung Quốc - châu Phi, nhận định.
TỪ XUẤT KHẨU ĐẾN MỞ NHÀ MÁY
Đối với các nhà sản xuất Trung Quốc, sức hấp dẫn của châu Phi không chỉ dừng lại ở việc bán các sản phẩm hoàn chỉnh.
Nhiều chính phủ ở châu Phi đang tìm cách giảm sự phụ thuộc vào hàng nhập khẩu bằng cách phát triển các ngành công nghiệp trong nước, đưa ra các ưu đãi cho đầu tư nước ngoài, đồng thời áp thuế cao hơn đối với hàng hóa thành phẩm nhập khẩu.
Chẳng hạn, Kenya áp thuế khoảng 60% đối với xe nguyên chiếc nhập khẩu, và nếu tính cả các loại phí khác, tổng mức thuế có thể lên tới hơn 70%. Trong khi đó, linh kiện ô tô nhập khẩu chỉ chịu mức thuế khoảng 5%, khiến việc lắp ráp tại chỗ trở nên hấp dẫn hơn nhiều.
Ông Zhou Jian, Tổng giám đốc tại Kenya của Kaili Automobile Group, một nhà sản xuất xe thương mại của Trung Quốc, nhận định với Caixin: "Thời kỳ kinh doanh tại châu Phi chỉ thuần túy thông qua thương mại đang dần đi đến hồi kết".
Kaili cùng nhà sản xuất xe tải Beiqi Foton Motor đã hợp tác thành lập một cơ sở lắp ráp xe tại Nairobi, nơi các linh kiện nhập khẩu từ Trung Quốc được lắp ráp thành xe hoàn chỉnh. Foton hiện vận hành 12 nhà máy lắp ráp linh kiện dạng CKD trên khắp châu Phi và đang xây dựng thêm hai nhà máy nữa. Trung tâm sản xuất của hãng tại Kenya có công suất 3.000 xe mỗi năm.
Ông Qu Yan, đại diện của Foton tại Kenya, cho biết xe tải Trung Quốc tại thị trường châu Phi có giá rẻ hơn khoảng 20% so với các mẫu xe tương đương từ Nhật Bản hay châu Âu. Những cải thiện về độ tin cậy và dịch vụ hậu mãi đã giúp các thương hiệu Trung Quốc giành thêm thị phần. "Đây là một thị trường đủ lớn và đang trên đà tăng trưởng, nhưng sự cạnh tranh cũng ngày càng trở nên gay gắt hơn", ông nói.
Tại Ghana, Zhongda Industrial Group, một nhà phân phối xe và máy móc Trung Quốc, đã xây dựng ba nhà máy lắp ráp ô tô và vận hành 13 đại lý kể từ khi bắt đầu sản xuất tại đây vào năm 2018. Hoạt động kinh doanh của công ty hiện đã mở rộng sang các quốc gia lân cận ở Tây Phi.
Sự chuyển dịch sang sản xuất tại chỗ cũng đang diễn ra rõ rệt đối với các mặt hàng tiêu dùng. Tập đoàn Sunda International có trụ sở tại Quảng Châu gia nhập thị trường châu Phi từ năm 2004 với tư cách là một công ty thương mại, sau đó bắt đầu xây dựng các nhà máy ở nước ngoài vào năm 2015. Hiện nay, tập đoàn này vận hành 32 nhà máy và phân phối sản phẩm tại hơn 60 quốc gia.
Sunda hiện nắm giữ khoảng 70-80% thị phần tã lót tại Ghana, trong khi tỷ lệ thâm nhập thị trường mới chỉ đạt từ 20-30%, cho thấy dư địa tăng trưởng vẫn còn rất lớn.
CƠ HỘI RỘNG MỞ
Động thái đẩy mạnh sản xuất từ phía Trung Quốc diễn ra trùng khớp với nỗ lực của các chính phủ châu Phi trong việc thúc đẩy phát triển công nghiệp. Lĩnh vực sản xuất chỉ chiếm khoảng 7,1% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Kenya vào năm 2025 và khoảng 10% của Ghana, cho thấy sự phụ thuộc của các quốc gia này vào hàng nhập khẩu.
Vào tháng 7/2025, Ghana đã khởi động chương trình "Nền kinh tế 24 giờ và Phát triển xuất khẩu tăng tốc" nhằm thúc đẩy sản xuất trong nước và hoạt động xuất khẩu. Kenya cũng đã theo đuổi tham vọng tương tự từ lâu thông qua chiến lược phát triển "Tầm nhìn 2030".
Trong chuyến thăm của một phái đoàn doanh nghiệp Trung Quốc vào tháng 9, các quan chức từ Kenya và Ghana đã giới thiệu những dự án đầu tư tiềm năng trong các lĩnh vực như chế biến nông sản, thủy lợi, năng lượng mặt trời, lưu trữ năng lượng, giao thông vận tải và dược phẩm.
Tình trạng thiếu hụt điện năng cũng mở ra cơ hội cho các doanh nghiệp Trung Quốc.
Tại Kenya, nhu cầu điện năng đã tăng hơn 8% trong năm tài khóa kết thúc vào tháng 6/2026. Trong khi đó, lưới điện chưa bao phủ đầy đủ cùng nguồn cung không ổn định đã thúc đẩy đầu tư vào các hệ thống điện mặt trời áp mái, pin lưu trữ và các hệ thống điện độc lập. Công suất phát điện thuộc sở hữu tư nhân đã tăng hơn gấp đôi trong vòng ba năm, vượt mốc 630 megawatt, trong đó năng lượng mặt trời chiếm hơn một nửa.
Đồng thời, lượng điện tiêu thụ tại Kenya phục vụ cho các phương tiện di chuyển bằng điện, bao gồm ô tô và xe máy, đã tăng 153% trong năm tài khóa kết thúc vào tháng 6/2026.
Ông Hou Fan, Giám đốc điều hành của Shenzhen Hexup Technology - một công ty Trung Quốc chuyên về xe máy điện và dịch vụ đổi pin - cho biết dịch vụ đổi pin có thể giúp người sử dụng tiết kiệm hơn 30% chi phí hàng ngày so với việc sử dụng xe máy truyền thống. Công ty của ông đang chuyển hướng từ kinh doanh phương tiện sang phát triển cơ sở hạ tầng sạc và đổi pin, hướng đến một thị trường ước tính có từ 3 đến 4 triệu chiếc xe máy.
Lĩnh vực nông nghiệp cũng mang đến nhiều cơ hội đầu tư. Tập đoàn Kaishan, nhà sản xuất thiết bị công nghiệp của Trung Quốc, đã bắt đầu triển khai một dự án sản xuất phân bón sử dụng năng lượng địa nhiệt tại Kenya vào tháng 11/2025, với tổng vốn đầu tư 800 triệu USD. Dự án này được thiết kế để sản xuất khoảng 480.000 tấn phân bón mỗi năm, có khả năng thay thế gần một nửa trong tổng số 1 triệu tấn phân bón mà Kenya nhập khẩu hàng năm, qua đó góp phần củng cố an ninh lương thực và giảm bớt chi tiêu ngoại tệ.
CẠNH TRANH GAY GẮT
Tiềm năng tại châu Phi đang thu hút ngày càng nhiều doanh nghiệp Trung Quốc, tạo ra sự cạnh tranh về giá vô cùng khốc liệt - một tình trạng vốn đã rất quen thuộc đối với họ tại thị trường quê nhà.
Tại Ghana, theo một giám đốc doanh nghiệp địa phương, số lượng các cơ sở kinh doanh ô tô đã qua sử dụng được cho là đã tăng từ hơn 30 vào năm 2025 lên khoảng 200-300 đơn vị vào năm 2026. Thị trường năng lượng mặt trời tại Kenya cũng đã thu hút hàng trăm công ty Trung Quốc trong vài năm trở lại đây.
Ông Nie Shaorui - một cố vấn pháp lý người Trung Quốc tại Công ty Luật MM, người đã sống ở Kenya 15 năm - cho biết năm 2023 đánh dấu một bước ngoặt trong làn sóng các doanh nghiệp Trung Quốc tiến vào châu Phi. Ông nhận định rằng trong khi các nhà đầu tư trước đây thường thâm nhập thị trường châu Phi một cách độc lập, thì hiện nay ngày càng nhiều công ty coi châu lục này là điểm đến tất yếu để mở rộng quy mô kinh doanh.
Tuy nhiên, sự gia nhập ồ ạt này đang làm thu hẹp biên lợi nhuận. Theo ông Nie, đối với hầu hết các loại sản phẩm ngoại trừ những thiết bị chuyên dụng cao cấp, hoạt động thương mại đơn thuần mang lại rất ít lợi nhuận. Ngay cả các nhà sản xuất cũng cần có quy mô đủ lớn và nguồn lực tài chính vững mạnh mới có thể cạnh tranh với các đối thủ lớn hơn.
Cơ sở hạ tầng vẫn là một rào cản khác. Chi phí cho điện, nước, khí đốt tự nhiên và logistics nhìn chung đều cao hơn so với tại Trung Quốc, bất chấp mức lương nhân công tại địa phương thấp hơn. Các doanh nghiệp ở Kenya và Ghana còn phải đối mặt với tình trạng mất điện thường xuyên, buộc nhiều đơn vị phải lắp đặt máy phát điện chạy bằng dầu diesel hoặc hệ thống năng lượng mặt trời.
Ngoài ra, trong giai đoạn 2024-2026, các quốc gia châu Phi đã thắt chặt đáng kể các quy định tuân thủ, đặc biệt là những quy định yêu cầu doanh nghiệp nước ngoài phải tuyển dụng lao động bản địa và ưu tiên mua hàng hóa, dịch vụ tại địa phương.
THÁCH THỨC TÀI CHÍNH
Việc tiếp cận nguồn vốn và khả năng thu hồi các khoản thanh toán là một trong những trở ngại lớn nhất. Người tiêu dùng châu Phi thường phải dựa vào các gói trả góp với chi phí cao để mua xe máy, đồ gia dụng và thiết bị năng lượng mặt trời.
Theo một đại lý tại địa phương, tại Kenya, một chiếc xe máy có giá 160.000 shilling Kenya, tương đương 1.230 USD, có thể yêu cầu thanh toán trước 30% kết hợp trả góp với lãi suất hàng năm lên tới 48%.
Các hệ thống năng lượng mặt trời thường được bán theo hình thức “dùng tới đâu trả tới đó”, trong đó khách hàng thực hiện thanh toán hàng ngày thông qua dịch vụ tiền di động M-Pesa.
Các chính phủ cũng phải đối mặt với những hạn chế tài chính tương tự. Tính đến tháng 4/2026, nợ công của Kenya đã vượt mức 12,86 nghìn tỷ shilling, tương đương gần 70% GDP. Quốc gia này dự kiến sẽ dành gần 30% ngân sách trong năm tài khóa kết thúc vào tháng 6/2027 để thanh toán lãi cho các khoản nợ đến hạn.
Tình hình này thúc đẩy các chính phủ theo đuổi mô hình hợp tác công tư (PPP), trong đó các nhà đầu tư khu vực tư nhân cấp vốn cho các dự án cơ sở hạ tầng và thu hồi chi phí thông qua doanh thu vận hành trong tương lai. Tuy nhiên, ngay cả những dự án có triển vọng thương mại tốt cũng tiềm ẩn rủi ro hoàn vốn, đặc biệt là trong lĩnh vực điện lực, nơi tình trạng chậm thanh toán từ các đơn vị cung cấp dịch vụ công thường xuyên xảy ra.
Một hệ quả là các khoản đầu tư từ Trung Quốc đang ngày càng hướng tới những dự án quy mô nhỏ hơn với dòng tiền rõ ràng, chẳng hạn như chế biến nông sản, phân bón, gốm sứ và năng lượng mặt trời phân tán, thay vì chỉ tập trung hoàn toàn vào các dự án cơ sở hạ tầng quy mô lớn. Theo những người am hiểu thị trường, để đạt được thành công, các doanh nghiệp cần chú trọng vào việc thấu hiểu thị trường sở tại và xây dựng các mối quan hệ bền vững, bên cạnh việc sở hữu chuyên môn trong lĩnh vực sản xuất.
Ông Zhou từ công ty Kaili cho biết, để đầu tư thành công tại châu Phi, cần thực hiện tốt ba yếu tố: tìm đúng người, sử dụng vốn một cách khôn ngoan và đưa ra những quyết định đúng đắn. Ông nhấn mạnh trong cuộc trò chuyện với Caixin: "Các doanh nghiệp Trung Quốc khi đến châu Phi phải tuân thủ nghiêm ngặt luật pháp và quy định tại địa phương, đồng thời đảm bảo rằng các quy tắc và thủ tục được thực thi một cách chặt chẽ".



