Chè Bản Ven - Hương vị đánh thức một bản làng người Cao Lan
Giữa vùng đồi núi Xuân Lương, những nương chè xanh trở thành nguồn sinh kế quan trọng của đồng bào Cao Lan ở Bản Ven. Đằng sau vị chát dịu, ngọt hậu của chè là câu chuyện chuyển đổi sản xuất, bí quyết chế biến và nỗi lo thiếu người kế tục nghề.

Giữa vùng đồi núi Xuân Lương, những nương chè xanh đã trở thành nguồn sinh kế quan trọng của đồng bào Cao Lan ở Bản Ven. Đằng sau vị chát dịu, ngọt hậu của chè là câu chuyện chuyển đổi sản xuất, bí quyết chế biến và nỗi lo thiếu người kế tục nghề truyền thống..

Ở Bản Ven, xã Xuân Lương (vùng đồi núi phía Tây Bắc của huyện Yên Thế, Bắc Giang cũ, giáp Thái Nguyên), những đồi chè xanh trải dài trên các sườn đồi và khu vực bãi Soi đã trở thành hình ảnh quen thuộc trong cuộc sống của đồng bào dân tộc Cao Lan.
Với nhiều gia đình, cây chè không chỉ là một loại cây trồng hàng hóa mà còn là nguồn thu nhập chính, giúp cuộc sống từng bước ổn định, khấm khá hơn.

Vườn chè Bản Ven.
Ông Thành, người dân tộc Cao Lan, đã có gần 20 năm gắn bó với cây chè. Năm 2007, gia đình ông bắt đầu trồng giống chè Lai F1 trên diện tích hơn 4.0002. Ngoài một phần diện tích nhỏ trồng lúa phục vụ nhu cầu sinh hoạt, cây chè hiện là nguồn sinh kế chính của gia đình.
Chia sẻ với PV VietNamNet, ông Thành cho biết mỗi năm gia đình thu hoạch khoảng 8 lứa chè, mỗi lứa đạt 140-150kg chè khô thành phẩm, tương đương tổng sản lượng khoảng 1,1-1,2 tấn. Vào những thời điểm thu hái cao điểm, gia đình thuê thêm nhân công, còn các công đoạn chế biến, phân loại và đóng gói chủ yếu do hai vợ chồng đảm nhiệm.

Ông Thànhg, người dân tộc Cao Lan, đã gắn bó với cây chè gần 20 năm.
Nhờ duy trì chất lượng sản phẩm và xây dựng được lượng khách hàng quen, gia đình chủ yếu bán chè trực tiếp cho người tiêu dùng, thay vì phụ thuộc vào thương lái. Đây cũng là cách làm giúp hộ gia đình chủ động hơn trong tiêu thụ và xây dựng uy tín sản phẩm.
Theo ông Thành, sau khi trừ các chi phí, mỗi năm hai vợ chồng thu về khoảng 250 triệu đồng. Cây chè mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho một gia đình với hai lao động chính tuổi đã ngoài 60.
Câu chuyện của gia đình ông Thành cũng phần nào cho thấy giá trị của cây chè ở Bản Ven: Không nhất thiết phải mở rộng diện tích, nếu người trồng biết giữ chất lượng, xây dựng được thương hiệu và có khách hàng ổn định.

Để có được vùng chè hàng hóa như hiện nay, người dân Bản Ven đã trải qua một hành trình chuyển đổi sản xuất kéo dài nhiều năm.
Ông Hoàng Xuân Tùng, 60 tuổi, là một trong những người tham gia từ những ngày đầu đưa giống chè mới về bản. Ông từng là chi hội trưởng Hội Nông dân Bản Ven giai đoạn 2002-2015, đồng thời tham gia hướng dẫn người dân phát triển cây chè.
Khoảng năm 2002, ông được cử đi học kỹ thuật trồng chè tại Hà Nội, trực tiếp được chuyên gia bảo vệ thực vật Thái Nguyên hướng dẫn. Ông cho hay mình là người đi nhận những cây giống chè đầu tiên từ Thái Nguyên về địa phương.
Giai đoạn 2006-2007, Nhà nước có chính sách hỗ trợ giống cho người dân, đặc biệt là các hộ nghèo, cận nghèo có đất sản xuất nhưng canh tác lúa kém hiệu quả. Theo ông Tùng, mức hỗ trợ giống thời điểm đó quy đổi khoảng 10 triệu đồng/ha. Chương trình được triển khai trong khoảng 2-3 năm đầu, tạo điều kiện để người dân tiếp cận giống chè chất lượng và kỹ thuật canh tác mới.

Trong số các giống được đưa về trồng có giống chè Lai F1, tiếp nhận từ nguồn cung cấp tại Thái Nguyên. Người dân có thể tự nhân giống bằng cách giâm cành hoặc mua thêm cây giống để mở rộng diện tích.
Từ những hộ ban đầu chuyển đổi sang trồng chè, nhiều gia đình khác nhận thấy hiệu quả kinh tế và làm theo. Diện tích trồng chè từng bước được mở rộng, hình thành vùng sản xuất hàng hóa, trở thành nguồn thu nhập quan trọng của cả bản.
Bà Ninh Thị Lim, Trưởng Bản Ven, thông tin, bản hiện có 336 hộ dân, trong đó khoảng một nửa số hộ tham gia trồng chè. Diện tích chè tập trung chủ yếu tại các khu đồi và bãi Soi.

Đất ở Bản Ven cơ bản là đất pha cát, đặc biệt tại các khu vực gần sông, suối, như hệ thống sông Sỏi, một phụ lưu của sông Thương, chảy qua địa bàn tỉnh Thái Nguyên và thành phố Bắc Ninh.
Trước đây, đời sống người dân còn nhiều khó khăn, nguồn thu chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp tự cung tự cấp. Từ khi cây chè được phát triển thành sản phẩm hàng hóa, các gia đình có thêm nguồn thu nhập bằng tiền mặt, từng bước cải thiện điều kiện sinh hoạt.
Theo thống kê của trưởng bản, hiện Bản Ven còn khoảng 4 hộ nghèo và 4 hộ cận nghèo. Nhiều gia đình đã xây dựng nhà cửa khang trang, đầu tư thêm trang thiết bị phục vụ đời sống.

Vườn chè trước nhà ông Trần Văn Du tại Bản Ven.
Không chỉ tại Bản Ven, cây chè còn trở thành ngành sản xuất quan trọng của toàn xã Xuân Lương. Theo ông Hà Văn Điều, cán bộ OCOP xã Xuân Lương, toàn xã hiện có khoảng 300ha chè, sản lượng đạt khoảng 3.000 tấn chè tươi mỗi năm. Riêng khu vực Bản Ven chiếm khoảng 75% diện tích chè toàn xã.
Từ một loại cây trồng từng chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt và trao đổi nhỏ lẻ, chè đã trở thành sinh kế của hàng trăm gia đình người Cao Lan, góp phần làm thay đổi diện mạo bản làng.

Chè Bản Ven có vị chát nhẹ khi mới uống, sau đó ngọt hậu, hương thơm dịu và nước có màu xanh. Những người làm chè lâu năm cho rằng, chất lượng sản phẩm không chỉ phụ thuộc vào giống hay thổ nhưỡng mà còn nằm ở kỹ thuật chăm sóc, thu hái và chế biến.
Ở Bản Ven, người dân trồng giống chè Lai F1 là chính, bên cạnh một số giống khác như Bát Tiên. Chè được trồng trên các khu đồi, bãi Soi, trong đó những diện tích gần sông, suối được người dân đánh giá có chất lượng tốt.
Đặc biệt, chè thu hái vào thời điểm cuối năm và đầu xuân thường được đánh giá cao về hương vị. Do điều kiện thời tiết lạnh, cây sinh trưởng chậm, sản lượng búp thấp hơn nhưng được người trồng chè đánh giá có vị đậm và có hương thơm đặc trưng, phù hợp phục vụ nhu cầu thưởng trà dịp Tết.

Lò sao chè của HTX Thân Trường.
Ông Tùng nói rằng, một sào chè bình quân cho khoảng 10kg chè khô mỗi lứa. Mỗi năm, người dân thu hái khoảng 7-8 lứa chè. Khoảng cách giữa các lứa thay đổi tùy mùa vụ, thời tiết và tình trạng sinh trưởng của cây.
Trên thị trường, giá chè khô loại thường từ 200.000-250.000 đồng/kg; loại ngon có thể đạt 300.000-350.000 đồng/kg. Những sản phẩm tuyển chọn từ búp chè đẹp, đặc biệt là chè búp móc câu, có giá lên tới 500.000 đồng/kg. Một số sản phẩm cao cấp của HTX Thân Trường có giá bán từ 500.000 đồng đến 1,5 triệu đồng/kg.
Để có được một mẻ chè ngon, công đoạn chế biến đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Chè sau khi thu hái được làm héo, đưa vào sao và vò để tạo hình cánh, sau đó tiếp tục sao, làm khô và phân loại. Công đoạn cuối cùng là lên hương, tức sao chè lần hai với nhiệt độ thấp để tạo mùi thơm đặc trưng.

Ông Tùng cho biết máy móc hiện nay đã giúp giảm đáng kể sức lao động. Người dân có máy vò tự động, lò sao chè dạng quay, nhưng kinh nghiệm của người làm chè vẫn không thể thay thế.
Người sao phải cảm nhận nhiệt độ bằng tay, ngửi hương bằng mũi để điều chỉnh lửa và xác định thời điểm phù hợp. Nếu nhiệt quá cao, chè dễ cháy hoặc mất hương; nếu quá thấp, chè không đạt độ khô và hương vị mong muốn. Đặc biệt, công đoạn lên hương đòi hỏi sự tỉ mỉ, bởi sao quá già hoặc quá non đều ảnh hưởng đến chất lượng nước chè.
Ông Điều chia sẻ, kỹ thuật lấy hương là một trong những yếu tố tạo nên sự khác biệt giữa các hộ sản xuất. Nếu xử lý không đúng, chè có thể cho nước đỏ hoặc không đủ hương, vị.
Bên cạnh đó, cách thưởng thức cũng là điều khiến người dân tự hào về sản phẩm địa phương. Chè Bản Ven có thể pha được hai đến ba lần nước mà vẫn giữ được hương vị đặc trưng.

HTX Thân Trường là đơn vị tham gia sản xuất, liên kết tiêu thụ chè xanh Bản Ven - sản phẩm đã được công nhận OCOP 4 sao. Tuy nhiên, hoạt động sản xuất, chế biến và tiêu thụ chè tại địa phương vẫn còn phân tán.
Nhiều hộ dân, kể cả thành viên HTX, vẫn chủ động sản xuất, đóng gói và bán hàng theo kênh riêng. Một số hộ đã xây dựng được nhãn hiệu sản phẩm, duy trì khách hàng quen hoặc bán qua các nền tảng thương mại điện tử; trong khi không ít hộ vẫn tiêu thụ chè theo phương thức truyền thống, thiếu bao bì và thông tin truy xuất nguồn gốc.
Theo Điều, sản lượng chè được HTX Thân Trường thu mua, chế biến hiện chiếm khoảng 10% tổng sản lượng chè của các hộ dân. Điều này cho thấy mức độ liên kết trong sản xuất và tiêu thụ còn hạn chế, chưa hình thành được chuỗi giá trị đủ mạnh để nâng cao khả năng quảng bá, phân phối và mở rộng thị trường.
Một vấn đề khác là nguồn lao động làm chè ngày càng thiếu hụt. Nghề trồng và chế biến chè khá vất vả, đòi hỏi nhiều công sức, đặc biệt trong mùa thu hái. Trong khi đó, người trẻ ở Bản Ven thường lựa chọn đi làm tại các công ty, khu công nghiệp vì công việc ít vất vả hơn và có thu nhập ổn định.

Gia đình ông Tùng cũng chỉ có hai vợ chồng làm chè, còn con trai đi lái xe. Mỗi năm, doanh thu từ chè của gia đình ông đạt khoảng 200 triệu đồng. Sau khi trừ chi phí thuê nhân công, phân bón và chăm sóc, số tiền thực nhận thấp hơn đáng kể.
Tuy nhiên, ông nói rằng dù vất vả, cây chè vẫn mang lại hiệu quả kinh tế tốt hơn nhiều so với thời kỳ gia đình trồng vải nhưng không hiệu quả. Với những lao động lớn tuổi, đây vẫn là nguồn sinh kế quan trọng.
Tình trạng thiếu người làm cũng khiến nhiều hộ phải thành lập các nhóm hỗ trợ nhau thu hái chè. Theo ông Điều, địa phương hiện có khoảng chục nhóm như vậy để giúp các gia đình giải quyết nhu cầu nhân công khi cao điểm.
Trong khi đó, việc mở rộng diện tích chè không còn được địa phương đặt thành mục tiêu chính. Định hướng của xã Xuân Lương là duy trì vùng nguyên liệu hiện có, thay thế những cây chè già cỗi và nâng cao chất lượng sản phẩm. Xã cũng đã lập hồ sơ đề nghị công nhận nghề, tiến tới công nhận làng nghề truyền thống.
Cây chè đã góp phần làm thay đổi đời sống kinh tế của đồng bào Cao Lan ở Bản Ven, từ sản xuất nhỏ lẻ phục vụ nhu cầu sinh hoạt trở thành vùng sản xuất hàng hóa có sản phẩm được thị trường đón nhận. Tuy nhiên, phía sau những đồi chè xanh và hương vị đặc trưng của sản phẩm vẫn còn những bài toán cần giải quyết: tổ chức lại sản xuất, tăng cường liên kết tiêu thụ, nâng cao giá trị thương hiệu và khắc phục tình trạng thiếu hụt lao động trẻ.
Giữ được nghề chè không chỉ là duy trì diện tích trồng hay sản lượng hàng năm, mà quan trọng hơn là bảo tồn những kinh nghiệm canh tác, chế biến được tích lũy qua nhiều thế hệ. Đó cũng là điều kiện để hương chè Bản Ven tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa trong tương lai.
Người Cao Lan - Nét văn hóa giữa đại ngàn Đông Bắc
Cao Lan là một trong hai nhóm địa phương thuộc dân tộc Sán Chay, một trong 54 dân tộc ở Việt Nam. Đồng bào Cao Lan sinh sống chủ yếu tại một số tỉnh trung du và miền núi phía Bắc, trong đó có tỉnh Bắc Ninh.
Tại Bản Ven, xã Xuân Lương, đồng bào Cao Lan đã gắn bó với vùng đất này qua nhiều thế hệ, duy trì những phong tục, tập quán và nét văn hóa truyền thống đặc sắc. Nổi bật trong đời sống tinh thần là Sình ca - làn điệu dân ca giao duyên truyền thống, cùng các nghi lễ, lễ hội gắn với chu kỳ sản xuất nông nghiệp.
Trong đời sống thường ngày, đồng bào còn duy trì nhiều phong tục đón Tết, nghi lễ truyền thống và các món ăn mang đậm bản sắc dân tộc. Những giá trị văn hóa ấy cùng với không gian nhà sàn, cảnh quan làng bản và những đồi chè xanh trải dài đã tạo nên nét riêng của Bản Ven.
