Chế biến lâm sản Hà Nội trước yêu cầu chuyển đổi xanh
Với hàng nghìn cơ sở sản xuất, kinh doanh và chế biến gỗ, lâm sản, Hà Nội có thế mạnh về ngành nghề truyền thống, tạo việc làm và thu nhập cho hàng vạn lao động. Tuy nhiên, hạn chế về công nghệ, mặt bằng, nguồn nguyên liệu và kiểm soát chất thải đang đặt ra yêu cầu phải thay đổi phương thức sản xuất. Chuyển đổi xanh, giảm phát thải không chỉ để bảo vệ môi trường mà còn quyết định khả năng cạnh tranh của ngành chế biến lâm sản.

Cơ sở sản xuất chế biến lâm sản của Công ty TNHH Dương Cường (xã Tây Phương). Ảnh: Hoàng Sơn
Sản xuất phát triển, áp lực môi trường gia tăng
Đến nay, toàn thành phố có 2.899 cơ sở kinh doanh, chế biến gỗ và lâm sản ngoài gỗ, trong đó 258 cơ sở là doanh nghiệp, còn lại chủ yếu là hộ gia đình, cá nhân. Hà Nội có 83 làng nghề chế biến gỗ và lâm sản ngoài gỗ, thu hút gần 50.000 lao động tham gia sản xuất. Quy mô này cho thấy vai trò quan trọng của ngành nghề trong phát triển kinh tế, tạo việc làm ở khu vực nông thôn Thủ đô.
Tuy nhiên, cùng với giá trị kinh tế, hoạt động chế biến gỗ cũng đặt ra những áp lực không nhỏ đối với môi trường. Các công đoạn cưa, xẻ, bào, chà nhám phát sinh lượng lớn bụi gỗ; sơn, phủ bề mặt và sử dụng keo, dung môi có thể phát tán hơi hóa chất, hợp chất hữu cơ dễ bay hơi. Trong khi đó, mùn cưa, dăm gỗ, gỗ vụn và bao bì hóa chất nếu không được phân loại, thu gom, xử lý đúng quy định sẽ trở thành nguồn gây ô nhiễm đất, nước và không khí.
Từ thực tế hoạt động sản xuất, ông Nguyễn Quý Dương, Giám đốc Công ty TNHH Dương Cường (xã Tây Phương) cho biết, ngoài áp lực về môi trường, yêu cầu về truy xuất nguồn gốc nguyên liệu cũng đòi hỏi quản lý chặt chẽ. Doanh nghiệp phải chú trọng hoàn thiện hồ sơ, chứng từ chứng minh nguồn gốc gỗ, vừa bảo đảm tuân thủ quy định pháp luật, vừa đáp ứng yêu cầu của khách hàng.
Theo ông Nguyễn Quý Dương, những yêu cầu mới này buộc doanh nghiệp phải thay đổi tư duy sản xuất, không thể chỉ quan tâm đến sản lượng và lợi nhuận trước mắt. Việc lựa chọn nguyên liệu có nguồn gốc rõ ràng, sử dụng tiết kiệm, hạn chế phế phẩm và kiểm soát chất thải cần được tính toán ngay từ đầu vào. Đây cũng là hướng đi để các cơ sở chế biến gỗ nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững.
Một sức ép khác đến từ thị trường. Các đối tác, nhất là thị trường xuất khẩu, ngày càng quan tâm đến nguồn gốc gỗ, tính hợp pháp của nguyên liệu và trách nhiệm môi trường trong quá trình sản xuất. Quy định chống mất rừng và suy thoái rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) đặt ra yêu cầu cao hơn về truy xuất nguồn gốc đối với những sản phẩm thuộc phạm vi điều chỉnh. Vì vậy, doanh nghiệp không thể chỉ quan tâm đến chất lượng thành phẩm mà phải chứng minh được nguồn gốc nguyên liệu ngay từ đầu vào.
Với các cơ sở nhỏ, đây không phải việc dễ thực hiện. Nhiều hộ sản xuất mua gỗ qua các đầu mối trung gian, chưa có thói quen lưu trữ đầy đủ hồ sơ, chứng từ. Khi yêu cầu quản lý ngày càng chặt, những hạn chế này có thể ảnh hưởng đến khả năng tham gia chuỗi cung ứng và mở rộng thị trường. Sản xuất xanh vì thế vừa là yêu cầu bảo vệ môi trường, vừa là điều kiện để ngành chế biến lâm sản duy trì sức cạnh tranh.
Đổi mới công nghệ và kiểm soát nguồn gốc đầu vào
Một trong những nút thắt lớn nhất của ngành chế biến lâm sản Hà Nội là nguồn nguyên liệu. Theo ông Phạm Văn Mậu, Trưởng phòng Pháp chế và Xử lý vi phạm về lâm nghiệp (Chi cục Kiểm lâm Hà Nội), mỗi năm, rừng trồng của thành phố chỉ cung cấp khoảng 28.000m³ gỗ, trong khi nhu cầu của các cơ sở chế biến lên tới 380.000m³. Khoảng chênh lệch lớn khiến doanh nghiệp phải phụ thuộc vào nguồn cung từ các tỉnh, thành phố khác và nhập khẩu.

Một cơ sở sản xuất đồ gỗ ở làng nghề Canh Nậu (xã Tây Phương) có đầy đủ chứng từ nhập khẩu lâm sản hợp pháp. Ảnh: Hoàng Sơn
Thực tế này đòi hỏi Hà Nội tăng cường liên kết với các địa phương có thế mạnh về rừng trồng, đồng thời nâng cao năng suất, chất lượng rừng và hình thành chuỗi cung ứng ổn định, bảo đảm nguồn gốc gỗ hợp pháp. Đây là điều kiện để doanh nghiệp chủ động sản xuất, đáp ứng tiêu chuẩn của các thị trường xuất khẩu.
Kế hoạch số 158/KH-UBND ngày 16-4-2026 của UBND thành phố về hành động thích ứng với quy định EUDR đã xác định nhiệm vụ tăng cường quản lý, bảo vệ rừng bền vững và hướng dẫn doanh nghiệp thực hiện quy định về nguồn gốc hợp pháp. Việc triển khai cần đi sâu đến từng cơ sở, bảo đảm doanh nghiệp nắm rõ trách nhiệm lưu trữ hồ sơ, chứng từ và truy xuất nguồn gốc nguyên liệu.
Cùng với kiểm soát đầu vào, đổi mới công nghệ là khâu then chốt trong chuyển đổi xanh. Các cơ sở cần thay thế máy móc cũ, tiêu hao nhiều năng lượng; đầu tư hệ thống hút, lọc bụi, kiểm soát khí thải tại công đoạn sơn, phủ bề mặt. Việc sử dụng sơn gốc nước, hóa chất ít phát thải, tối ưu sơ đồ cắt gỗ, thu hồi mùn cưa và gỗ vụn để tái sử dụng cũng cần được khuyến khích.
Chuyển đổi xanh không nhất thiết bắt đầu bằng khoản đầu tư lớn. Doanh nghiệp có thể kiểm kê điện năng, đánh giá mức hao hụt nguyên liệu và xác định công đoạn phát sinh nhiều chất thải để lựa chọn giải pháp phù hợp. Hiệu quả phải được đo bằng mức tiết kiệm năng lượng, nguyên liệu và giảm phát thải, không phải những khoản đầu tư mang tính hình thức.
Về lâu dài, Hà Nội cần đẩy nhanh việc hoàn thiện các cụm công nghiệp có hạ tầng đồng bộ, từng bước đưa cơ sở chế biến gỗ ra khỏi khu dân cư. Tuy nhiên, di dời không thể chỉ là chuyển nhà xưởng từ nơi này sang nơi khác. Các cụm công nghiệp phải có hệ thống xử lý nước thải, thu gom bụi, quản lý chất thải và kiểm soát khí thải đạt quy chuẩn.
Khó khăn về vốn cũng cần được tháo gỡ. Phần lớn cơ sở chế biến gỗ là hộ gia đình, doanh nghiệp nhỏ, khó đáp ứng yêu cầu đầu tư đồng bộ máy móc và hệ thống xử lý môi trường. Vì vậy, các chương trình khuyến công, tín dụng xanh, hỗ trợ đổi mới thiết bị và tư vấn kỹ thuật cần hướng đúng vào nhóm này, ưu tiên những dự án tiết kiệm nguyên liệu, năng lượng và giảm phát thải.
Ở góc độ quản lý, lực lượng kiểm lâm cần phối hợp với chính quyền địa phương kiểm tra, hướng dẫn cơ sở thực hiện quy định về hồ sơ, chứng từ và nguồn gốc gỗ; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý lâm sản, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp và kịp thời phát hiện vi phạm.
Hà Nội có lợi thế về lao động lành nghề, hệ thống làng nghề lâu đời, năng lực thiết kế và thị trường tiêu thụ lớn. Nhưng những lợi thế này chỉ chuyển hóa thành sức cạnh tranh khi gắn với nguồn nguyên liệu hợp pháp, công nghệ sạch và phương thức quản trị hiện đại.
Ngành chế biến lâm sản không thể tiếp tục chạy theo sản lượng, mở rộng nhà xưởng mà xem nhẹ chi phí môi trường và sức khỏe cộng đồng. Chuyển đổi xanh phải được đo bằng kết quả cụ thể: Giảm bụi, khí thải; tiết kiệm năng lượng, nguyên liệu; kiểm soát nguồn gốc gỗ và nâng tỷ lệ cơ sở đáp ứng yêu cầu môi trường. Thành phố cần tạo điều kiện để doanh nghiệp duy trì sản xuất, làng nghề giữ nghề, nhưng phải kiên quyết chấm dứt phương thức sản xuất gây ô nhiễm. Đây là nền tảng để sản phẩm gỗ Hà Nội nâng cao sức cạnh tranh và phát triển bền vững.

