Chỉ trưng mua, trưng dụng tài sản khi thực sự cần thiết

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, sáng 23/10, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, đã trình bày tờ trình về dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi).

Thu hẹp phạm vi trưng mua, mở rộng phạm vi trưng dụng

Tại Quốc hội, Bộ trưởng cho hay Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản năm 2008 đã tạo cơ sở pháp lý cho việc huy động tài sản trong những trường hợp cần thiết. Tuy nhiên, sau gần 18 năm, yêu cầu thực tiễn và hệ thống pháp luật đã có nhiều thay đổi. Hiến pháp năm 2013 bổ sung các trường hợp trưng thu, trưng dụng và nguyên tắc bồi thường theo giá thị trường.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn trình bày tại Quốc hội. Ảnh: Đức Thanh

Trong khi đó, pháp luật hiện hành chưa bao quát đầy đủ các loại tài sản mới, nhất là tài sản số, hạ tầng số, và chưa đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về xử lý tình huống khẩn cấp, phân cấp, phân quyền trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Vì vậy, việc sửa đổi Luật là cần thiết nhằm bảo đảm huy động tài sản kịp thời, đúng thẩm quyền, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức và cá nhân.

Dự thảo Luật trình Quốc hội gồm 4 chương, 32 điều, được xây dựng theo hướng tạo cơ sở pháp lý để Nhà nước huy động tài sản khi thực sự cần thiết, đồng thời tăng cường kiểm soát quyền lực, công khai, minh bạch và bảo đảm bồi thường thỏa đáng.

Về các nội dung cơ bản, dự thảo quy định cụ thể các trường hợp trưng mua, trưng dụng tài sản như chiến tranh, thiết quân luật, nguy cơ đe dọa đến an ninh quốc gia, tình trạng khẩn cấp, phòng chống khủng bố, thảm họa thiên tai, dịch bệnh và các trường hợp khác theo luật có liên quan. “Việc trưng mua, trưng dụng chỉ được thực hiện khi thực sự cần thiết và các biện pháp huy động khác không đáp ứng được yêu cầu, tránh áp dụng tùy tiện đối với tài sản của tổ chức và cá nhân”, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn khẳng định.

So với luật hiện hành, dự thảo thu hẹp phạm vi trưng mua, tập trung vào những tài sản cần thiết phải chuyển quyền sở hữu cho Nhà nước như thuốc, vắc-xin, vật tư y tế, lương thực, thực phẩm, xăng dầu, hóa chất, nguyên vật liệu và vật liệu tiêu hao khác; không áp dụng trưng mua đối với tài sản thuộc dự trữ quốc gia và tài sản công.

Ngược lại, phạm vi trưng dụng được mở rộng, bổ sung: vật nuôi, khu vực biển được xác lập hợp pháp, hạ tầng viễn thông, thông tin, điện lực, hạ tầng số, tài sản số và các công trình kết cấu hạ tầng khác đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Riêng việc trưng dụng đất và khu vực biển phục vụ hoạt động lấn biển trong quy hoạch đã được phê duyệt thực hiện theo quy định của pháp luật về đất đai.

Chủ tịch xã được quyết định trưng mua, trưng dụng trong một số trường hợp

Về thẩm quyền và thủ tục, dự thảo đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm của người đứng đầu. Chủ tịch UBND cấp xã được quyết định trưng mua, trưng dụng phục vụ trực tiếp công tác phòng chống thiên tai, dịch bệnh, cứu hộ, cứu nạn trên địa bàn khi cấp trung ương, cấp tỉnh chưa thể tiếp cận, với những giới hạn cụ thể về địa bàn và loại tài sản.

Người có thẩm quyền được phân công cấp phó ký thay theo quy định nhưng không được ủy quyền tiếp. Người phát hành quyết định phải chủ động hủy bỏ khi không còn căn cứ và trách nhiệm về quyết định của mình. Các quy định chi tiết về trình tự, thủ tục được giao cho Chính phủ quy định nhằm bảo đảm tính linh hoạt và kịp thời.

Toàn cảnh phiên họp sáng 23/10. Ảnh: Đức Thanh

Liên quan đến giá trưng mua và bồi thường, dự thảo quy định giá trưng mua phải phù hợp với giá thị trường, áp dụng phương pháp định giá phù hợp với đặc điểm của tài sản và thông tin có được tại thời điểm định giá. Thời hạn thanh toán tiền trưng mua được rút gọn từ 45 ngày xuống còn 30 ngày đối với trường hợp chiến tranh, tình trạng khẩn cấp về quốc phòng, thiết quân luật; và từ 30 ngày xuống 20 ngày đối với các trường hợp còn lại. Trường hợp chậm thanh toán, khoản tiền trả thêm được tính theo mức tiền chậm nộp quy định của pháp luật về quản lý thuế.

Dự thảo cũng làm rõ trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi trưng dụng, bao gồm trường hợp tài sản bị mất hoặc hư hỏng không thể sửa chữa; đồng thời bảo đảm điều kiện sinh hoạt thiết yếu khi việc trưng dụng ảnh hưởng trực tiếp đến người có tài sản.

Về công khai, giám sát và trách nhiệm giải trình, dự thảo bổ sung quy định về báo cáo, công khai thông tin và giám sát hoạt động trưng mua, trưng dụng, phát huy vai trò của cơ quan dân cử, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và nhân dân. Người thực hiện đúng thẩm quyền, trình tự, căn cứ vào thông tin khách quan và không có động cơ vụ lợi được xem xét miễn, giảm trách nhiệm theo quy định của pháp luật. Việc này không làm ảnh hưởng đến quyền được bồi thường của người có tài sản.

Chủ nhiệm Uỷ ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu trình bày báo cáo thẩm tra.

Thẩm tra dự án Luật, Uỷ ban Pháp luật và Tư pháp cùng các cơ quan tham gia thẩm tra nhất trí sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản. Theo các cơ quan, nội dung của dự thảo Luật phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng; bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và cơ bản bảo đảm tính thống nhất với hệ thống pháp luật. Trình tự, thủ tục, hồ sơ dự án Luật đã được Chính phủ chuẩn bị đúng quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, đủ điều kiện trình Quốc hội.

Bên cạnh đó, để bảo đảm minh bạch, rõ ràng trong thực hiện quyền, nghĩa vụ của các chủ thể và để thực hiện đúng Nghị quyết số 66-NQ/TW và Kết luận số 09-KL/TW của Bộ Chính trị, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục rà soát, quy định ngay trong Luật về nguyên tắc, điều kiện, phạm vi, giới hạn, thẩm quyền trưng mua, trưng dụng….; nghị định của Chính phủ chỉ quy định về trình tự, thủ tục, tổ chức thực hiện. Đồng thời, đề nghị tiếp tục rà soát các quy định của dự thảo Luật với các quy định của Bộ luật Dân sự và các luật, dự thảo luật có liên quan để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật./.