Chiếc nỏ mùa xuân của bản Mường

Để giương được cây nỏ và ngắm bắn chính xác, các tay nỏ cần có sức khỏe, sự tập trung cao độ và đôi mắt tinh, sáng.

Tìm về nếp nhà sàn truyền thống của ông Bùi Văn Kin ở Mường Be - xóm Be, xã Quyết Thắng, trong một buổi chiều cuối năm, khi bếp lửa hồng đã nhóm, câu chuyện về chiếc nỏ được kể lại bằng giọng trầm ấm, chậm rãi như chính nhịp sống của bản Mường xưa.

Ngồi bên bếp lửa, ông Kin nhẹ tay chỉ lên cây nỏ được treo trên cao, vị trí gần cửa cạnh cầu thang lên xuống của căn nhà sàn, ông kể: “Xưa kia, khi súng chưa có, người Mường chế ra nỏ để tự vệ, bảo vệ bản làng và săn bắn kiếm sống. Cây nỏ đi cùng cha ông qua bao thế hệ, không chỉ là vũ khí mà còn là báu vật của mỗi gia đình, được lưu truyền từ đời này sang đời khác”.

Với người Mường, chiếc nỏ không bao giờ đặt tùy tiện. Nó được treo cao, tránh tầm tay trẻ nhỏ, vừa đảm bảo an toàn vừa như một cách thể hiện sự tôn kính với vật gắn liền cùng lịch sử dòng họ. Nhiều gia đình coi chiếc nỏ như “linh vật”, chứng nhân của bao thăng trầm, biến thiên của bản làng qua năm tháng.

Niềm vui của ông Bùi Văn Chương khi hoàn thiện chiếc nỏ khách đặt hàng.

Ở xóm Cóc, xã Kim Bôi, trong gian xưởng mộc nhỏ bên hiên nhà, ông Bùi Văn Chương vừa thoăn thoắt vót mũi tên, vừa say sưa kể về nghề làm nỏ – công việc đã gắn bó với ông suốt mấy chục năm qua.

Theo ông Chương, chiếc nỏ của người Mường không đơn thuần là vũ khí mà là một kiệt tác thủ công, kết tinh sự khéo léo, kinh nghiệm và tri thức dân gian truyền đời. Để làm nên một chiếc nỏ tốt, người thợ phải tuân theo những nguyên tắc khắt khe.

Cánh nỏ – phần quyết định sức mạnh bắn được làm từ tre già mọc trên đỉnh đồi cao, nơi khí hậu khắc nghiệt giúp tre rắn chắc và dẻo dai. Tre sau khi chặt về không dùng ngay mà được hun khói trên gác bếp nhiều tháng để khô tự nhiên, tuyệt đối không để cong vênh. Thân nỏ làm từ gỗ hồng bì – loại gỗ bền, ít nứt nẻ, được phơi khô trong nhiều tháng rồi mới đem xẻ, đục, mài. Dây nỏ làm từ sợi cây gai, được tuốt kỹ, quết thêm nhựa lá thé để tăng độ bền và độ săn chắc. Mũi tên vót từ bương già hoặc lành hanh, gắn thêm cánh lá dứa dại để tên bay xa, bay chuẩn.

“Làm nỏ là cả một nghệ thuật, không phải ai cũng làm được. Quan trọng nhất là chọn tre, gỗ đúng tuổi, đúng thời điểm. Một chiếc nỏ tốt có thể truyền lại nhiều đời” - ông Chương nhấn mạnh.

Những năm gần đây, những ngày giáp Tết, xưởng mộc của gia đình ông Chương càng thêm tất bật. Chuẩn bị cho lễ hội xuân năm nay, phần lớn công việc của xưởng tập trung vào làm nỏ. Nhiều tay nỏ trong và ngoài vùng đã tìm đến đặt hàng. Có người mua để thi đấu, có người mua để treo trong nhà, như để giữ một phần hồn cốt văn hóa Mường.

Không chỉ bởi uy tín nhiều năm làm nỏ mà mỗi lần đến nhà ông Chương, các tay nỏ lại thích thú được thử giương cây nỏ của ông; nghe ông kể chuyện xưa, chuyện nay. Đặc biệt, ông và người cháu ruột cùng gần 100 người yêu thích môn bắn nỏ từng tổ chức một giải đấu nhỏ ngay tại sân nhà vào dịp đầu xuân. Năm ấy, chính ông Chương đã giành giải nhất. “Vui lắm, ngày càng có nhiều bạn trẻ yêu thích môn thể thao này. Tôi làm nỏ để bán, nhưng quan trọng hơn là truyền lại kinh nghiệm, giữ lửa cho thế hệ sau”, ông chia sẻ. Mỗi khi nhắc đến chiếc nỏ, ánh mắt người đàn ông Mường ấy lại ánh lên niềm tự hào.

Ngày nay, trong nhiều chương trình trình diễn trang phục dân tộc truyền thống, các chàng trai Mường luôn đeo theo cây nỏ bên mình. Không chỉ để hoàn thiện bộ trang phục, cây nỏ còn tôn lên vẻ khỏe khoắn, thể hiện khí chất của người đàn ông miền núi mạnh mẽ nhưng điềm đạm, cứng cỏi mà giàu chiều sâu văn hóa.

Không chỉ hiện diện trong đời sống thường nhật, chiếc nỏ còn gắn với những truyền thuyết, huyền thoại của người Mường. Trong lịch sử, hình tượng “một mũi tên bắn trúng nhiều đích” không chỉ thể hiện tài nghệ của những xạ thủ mà còn là biểu trưng cho trí tuệ, sự khôn ngoan của cha ông trong chiến đấu và bảo vệ bản làng.

Đặc biệt, hiện nay, chiếc nỏ được bảo tồn như một di sản văn hóa sống. Nhiều câu lạc bộ bắn nỏ được thành lập, thu hút cả nam và nữ tham gia luyện tập. Trong những năm qua, nhiều vận động viên bắn nỏ xuất thân từ các bản Mường luôn nằm trong tốp đầu khu vực, giành nhiều giải thưởng tại các giải đấu cấp tỉnh, cấp quốc gia. Bắn nỏ không chỉ là môn thể thao, mà còn là sợi dây kết nối cộng đồng, là nơi gặp gỡ giữa các thế hệ.

Nhiều câu lạc bộ bắn nỏ được thành lập, thu hút cả nam và nữ tham gia luyện tập. Ảnh: Phụ nữ Mường Thàng tham gia hội thi bắn nỏ.

Ở khắp các vùng Mường Bi, Vang, Thàng, Động, từ lễ hội truyền thống đến các giải thể thao quần chúng, thi bắn nỏ luôn thu hút đông đảo người tham dự. Những tay nỏ cao tuổi, dày dạn kinh nghiệm thi đấu bên cạnh những bạn trẻ nhanh nhẹn, mắt sáng, tràn đầy sức sống. Không chỉ có nam giới, ngày càng nhiều phụ nữ, thiếu nữ Mường cũng tham gia luyện tập, thi đấu môn thể thao này, tạo nên một không gian hội xuân vừa sôi nổi, vừa đậm tính cộng đồng.

Tôi vẫn nhớ mùa xuân năm trước, khi rời bản Mường lúc mặt trời đã đứng bóng, trên vai mang theo chiếc nỏ nhỏ mà ông Bùi Văn Chương tặng – một kỷ vật quý giá của vùng đất giàu bản sắc. Tiếng dây nỏ bật mạnh trong hội thi đầu xuân vẫn vang vọng trong tâm trí, như lời nhắc nhở về một giá trị văn hóa bền bỉ với thời gian.

Giữa nhịp sống hiện đại đang đổi thay từng ngày, thật may mắn khi chiếc nỏ vẫn giữ được chỗ đứng trong đời sống người Mường. Không chỉ là vũ khí, không chỉ là môn thể thao, chiếc nỏ mùa xuân còn là biểu tượng của trí tuệ, bản lĩnh và tinh thần thượng võ – một phần hồn cốt không thể tách rời của các vùng Mường.

Hồng Duyên