Chiến lược của Iran nhằm gây sức ép lên Mỹ và Israel

Tên lửa Iran bị hệ thống phòng không Israel đánh chặn trên bầu trời Tel Aviv ngày 7/3/2026. Ảnh: THX/TTXVN

Giới phân tích cho rằng Tehran đang tìm cách sử dụng các đợt tấn công bằng tên lửa và thiết bị bay không người lái, đồng thời gây gián đoạn các tuyến năng lượng quan trọng để tác động đến thị trường toàn cầu, qua đó buộc Washington phải cân nhắc lại cái giá của cuộc chiến.

Theo hãng tin Reuters, bất chấp cú sốc từ các cuộc không kích của Mỹ và Israel cũng như việc mất đi nhiều nhân vật chủ chốt, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) vẫn nắm quyền kiểm soát tình hình. Tổ chức này đang trực tiếp điều hành chiến trường, triển khai các kế hoạch dự phòng đã chuẩn bị từ trước và quyết định chiến lược cũng như mục tiêu trong cuộc chiến.

IRGC cũng đóng vai trò then chốt trong việc đưa ông Mojtaba Khamenei lên nắm vị trí lãnh tụ tối cao sau khi Đại giáo chủ Ali Khamenei thiệt mạng trong các đợt tấn công mở màn của Mỹ và Israel.

Ông Fawaz Gerges, Giáo sư tại Trường Kinh tế London, nhận định: “Đối với họ, đây là một cuộc chiến tồn vong, một cuộc chiến toàn diện. Họ tin rằng sự sống còn của mình đang bị đe dọa và sẵn sàng đẩy mọi thứ đến giới hạn”.

Kho dự trữ dầu ở Carson, California (Mỹ). Ảnh: CNN/TTXVN

Leo thang để gây áp lực kinh tế

Tư duy “chiến tranh toàn diện” này được áp dụng cho các đợt tấn công ngày càng mạnh của Iran trên khắp vùng Vịnh, nhằm vào các trung tâm năng lượng từ Qatar đến Saudi Arabia.

Mục tiêu của Tehran là gây gián đoạn kinh tế ở quy mô lớn, đẩy chi phí năng lượng tăng cao đối với các nước láng giềng, châu Âu và Mỹ, qua đó thử thách ý chí chính trị của Washington.

Theo Bloomberg, giá dầu đã vượt mốc 100 USD/thùng kể từ khi chiến sự tại Iran bùng phát, trong khi khoảng 6.000 tỷ USD giá trị vốn hóa đã bị “thổi bay” khỏi thị trường chứng khoán toàn cầu. Các bộ trưởng tài chính khu vực đồng euro đã phải họp khẩn tại Brussels để đánh giá tác động của cuộc khủng hoảng, trong bối cảnh Nhóm G7 cũng thảo luận khả năng giải phóng kho dự trữ dầu khẩn cấp nhằm ổn định thị trường.

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cảnh báo xung đột đang tạo ra những tác động lan tỏa đối với năng lượng và kinh tế khu vực, dù giới chức EU cho rằng nguồn cung dầu khí của châu Âu chưa bị đe dọa ngay lập tức. Tuy vậy, rủi ro lạm phát gia tăng đang khiến thị trường dự đoán Ngân hàng Trung ương châu Âu có thể phải tiếp tục nâng lãi suất trong năm nay nếu giá năng lượng tiếp tục leo thang.

Ngày 9/3, Tổng thống Mỹ Donald Trump nói với các nghị sĩ Cộng hòa rằng cuộc chiến sẽ tiếp diễn cho đến khi Iran bị đánh bại hoàn toàn và dứt khoát, song ông dự đoán xung đột sẽ sớm kết thúc. Theo ông, sau khi chiến dịch quân sự của Mỹ kết thúc, Iran sẽ không còn khả năng đe dọa Mỹ, Israel hay các đồng minh trong thời gian dài.

Tuy vậy, các nguồn tin nội bộ Iran cho biết kịch bản leo thang này đã được chuẩn bị từ trước khi chiến tranh nổ ra cách đây 11 ngày. Các nhà hoạch định chiến lược tại Tehran từ lâu cho rằng đối đầu với Mỹ và Israel là điều không thể tránh khỏi, do đó đã xây dựng một chiến lược nhiều tầng, phối hợp giữa mạng lưới quân sự của IRGC và các lực lượng đồng minh trong khu vực.

Trong bối cảnh hiện nay, Iran đang triển khai kế hoạch này bằng cách biến xung đột thành cuộc chiến tiêu hao kéo dài, nhằm bào mòn đối thủ cả về kinh tế lẫn chính trị.

Cuộc chiến kéo dài bao lâu?

Một câu hỏi lớn đặt ra là Iran có thể duy trì chiến dịch tên lửa trong bao lâu. Ông Mohannad Hage Ali, chuyên gia tại Trung tâm Carnegie Trung Đông, cho rằng đây chính là “xương sống” của chiến lược Tehran.

Giới chức Mỹ cho biết phần lớn kho vũ khí của Iran đã bị phá hủy. Tuy nhiên, các nguồn tin khu vực cho rằng Tehran có thể vẫn còn hơn một nửa lượng vũ khí dự trữ trước chiến tranh. Nếu con số này chính xác, Iran vẫn có khả năng tiếp tục phóng tên lửa thêm vài tuần nữa - khoảng thời gian đủ để gây sức ép đáng kể lên Washington trong bối cảnh chi phí kinh tế của cuộc chiến ngày càng tăng.

Ảnh hưởng của IRGC cũng lan rộng ra ngoài chiến trường khi lực lượng này đang định hình lại hoạt động kinh tế trong nước. Một nhà quan sát Iran cho biết nhiều loại hàng hóa từng nằm ở cảng hàng tuần nay được thông quan ngay lập tức, còn giấy tờ sẽ hoàn tất sau.

Các quan chức mô tả đây là bước chuẩn bị cho “nền kinh tế thời chiến”, nhằm đảm bảo chuỗi cung ứng không bị gián đoạn đồng thời củng cố quyền kiểm soát của IRGC đối với bộ máy nhà nước.

Yếu tố quan trọng khác là sự ổn định trong nước. Cho đến nay, các nhà quan sát cho biết chưa xuất hiện dấu hiệu biểu tình quy mô lớn, sự đào ngũ của giới tinh hoa hay chia rẽ trong bộ máy cầm quyền.

Một nguồn tin tại Tehran mô tả thủ đô vẫn hoạt động dù liên tục hứng chịu các đợt công kích. “Cửa kính rung lên suốt ngày đêm, nhưng cuộc sống vẫn tiếp diễn”, người này nói, cho biết các cửa hàng và ngân hàng vẫn mở cửa, hàng hóa vẫn có sẵn và phần lớn cư dân chưa rời khỏi thành phố.

Theo nguồn tin, các cuộc tấn công có thể đang tạo ra hiệu ứng ngược với điều mà Mỹ và Israel mong muốn. Làn sóng đoàn kết dân tộc đang gia tăng khi hạ tầng bị tấn công.

Khói bốc lên sau một vụ nổ ở Tehran, Iran ngày 6/3/2026. Ảnh: THX/TTXVN

Ai sẽ chùn bước trước?

Đối với các chiến lược gia hai bên, cuộc chiến ngày càng trở thành phép thử về sức bền. Câu hỏi đặt ra là liệu Iran có thể tiếp tục phóng tên lửa, hay Mỹ và Israel có thể chịu đựng được chi phí quân sự, kinh tế và chính trị để ngăn chặn chúng.

“Câu hỏi lớn là ai sẽ chùn bước trước trong cuộc chiến toàn diện này, Tổng thống Donald Trump hay lãnh đạo Iran”, Giáo sư Gerges nhận định.

Bằng cách đẩy giá năng lượng tăng cao và gây sức ép lên nền kinh tế phương Tây, Tehran hy vọng Washington cuối cùng sẽ phải tìm lối thoát.

Những dấu hiệu ban đầu cho thấy tác động đã bắt đầu xuất hiện. Giá dầu tăng vọt, chi phí khí đốt leo thang và bầu không khí chính trị tại Washington trở nên căng thẳng khi hệ lụy kinh tế trùng với cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11.

Theo ông Gerges, trong bối cảnh đó, Tổng thống Trump có thể tìm cách tuyên bố chiến thắng và rút lui, dựa trên các yếu tố như việc lãnh tụ tối cao Iran bị tiêu diệt, chương trình hạt nhân và tên lửa của Tehran bị phá hủy cùng nhiều cơ sở quân sự trọng yếu.

Với Tehran, ngay cả khi phần lớn cơ sở hạ tầng chiến lược bị phá hủy, Iran vẫn có thể khẳng định mình đã sống sót trước một trong những liên minh quân sự hùng mạnh nhất thế giới.

Bảo Hân/Báo Tin tức và Dân tộc