Chiến sự Trung Đông và hai kịch bản cho kinh tế toàn cầu

Địa chính trị chi phối kinh tế

Trong Báo cáo Triển vọng kinh tế thế giới vừa công bố, OECD cho rằng cuộc xung đột tại Trung Đông đã trở thành yếu tố quan trọng nhất định hình triển vọng kinh tế thế giới trong ngắn và trung hạn. Tổ chức này nhấn mạnh rằng những diễn biến quân sự tại khu vực sản xuất năng lượng trọng yếu của thế giới đang tạo ra các rủi ro đáng kể đối với thương mại, đầu tư và tăng trưởng toàn cầu.

Ông Stefano Scarpetta, Kinh tế trưởng OECD nhận định rằng, mức độ phụ thuộc của nền kinh tế thế giới vào một số tuyến vận tải và nguồn cung chiến lược đã khiến hệ thống kinh tế toàn cầu trở nên dễ tổn thương hơn trước các cú sốc địa chính trị.

Trong báo cáo mới, OECD đưa ra cảnh báo về hai kịch bản đầy thách thức cho kinh tế thế giới. Nguồn: Axios

Theo OECD, cuộc khủng hoảng hiện nay một lần nữa cho thấy chỉ cần một “điểm nghẽn” trong chuỗi cung ứng toàn cầu cũng có thể gây ra những tác động lan tỏa rộng khắp. Đây cũng chính là cơ chế từng góp phần tạo ra các đợt lạm phát cao trên thế giới trong những năm gần đây, từ đại dịch Covid-19, cuộc xung đột Nga - Ukraine cho đến những gián đoạn trong hoạt động vận tải biển quốc tế.

Hai kịch bản cho kinh tế thế giới

Trong báo cáo, OECD xây dựng hai kịch bản chính đối với kinh tế toàn cầu.

Kịch bản thứ nhất, được xem là kịch bản cơ sở, giả định rằng các bên liên quan từng bước kiểm soát được căng thẳng và tiến tới một giải pháp ngoại giao tương đối bền vững. Trong trường hợp này, các gián đoạn đối với nguồn cung năng lượng sẽ giảm dần và tác động kinh tế chủ yếu chỉ mang tính ngắn hạn.

Theo dự báo, tăng trưởng kinh tế toàn cầu năm nay sẽ đạt khoảng 2,8%, thấp hơn một chút so với mức dự báo 2,9% được OECD đưa ra hồi tháng 3. Tuy nhiên, tổ chức này lưu ý rằng nếu không có cuộc xung đột hiện nay, triển vọng tăng trưởng thực tế có thể còn tích cực hơn và OECD có khả năng đã điều chỉnh dự báo theo hướng tăng lên.

Kịch bản thứ hai phản ánh trường hợp chiến sự kéo dài sang năm 2027, đi kèm với các đợt gián đoạn kéo dài đối với nguồn cung năng lượng, vận tải và thương mại quốc tế.

Trong tình huống này, tăng trưởng kinh tế toàn cầu có thể giảm xuống chỉ còn 2,1% vào năm 2026 và tiếp tục giảm xuống 1,8% vào năm 2027. Đây là mức tăng trưởng thấp so với tiêu chuẩn lịch sử của kinh tế thế giới và tiệm cận ngưỡng thường được coi là suy giảm nghiêm trọng.

Những nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nguồn năng lượng từ Trung Đông sẽ chịu tác động mạnh nhất. OECD cho rằng nhiều quốc gia châu Á nằm trong nhóm dễ bị tổn thương nhất nếu giá năng lượng tăng cao kéo dài. Trong khi đó, sản lượng kinh tế tại các quốc gia vùng Vịnh có thể suy giảm do những ảnh hưởng trực tiếp của xung đột.

“Thời gian gián đoạn càng kéo dài, thiệt hại về kinh tế và xã hội của cuộc khủng hoảng này càng lớn, và chắc chắn sẽ khiến việc thay đổi chính sách trở nên khó khăn hơn nhiều”, ông Stefano Scarpetta nhận định.

Lạm phát có nguy cơ quay trở lại

Một trong những mối lo lớn nhất đối với các nhà hoạch định chính sách là khả năng lạm phát tăng trở lại sau giai đoạn dần được kiểm soát.

Theo OECD, lạm phát trung bình của nhóm G20 dự kiến đạt khoảng 4% trong năm nay trước khi giảm xuống còn 3,1% vào năm 2027 trong điều kiện bình thường. Tuy nhiên, nếu chiến sự kéo dài, lạm phát toàn cầu có thể cao hơn dự báo cơ sở khoảng 0,4 điểm phần trăm trong năm nay và tăng thêm tới 1,3 điểm phần trăm vào năm 2027.

Diễn biến này phản ánh tác động dây chuyền từ giá dầu, khí đốt và chi phí vận tải tăng cao. Khi chi phí đầu vào leo thang, doanh nghiệp sẽ phải chuyển một phần gánh nặng sang người tiêu dùng thông qua việc tăng giá hàng hóa và dịch vụ.

Kinh nghiệm từ các cú sốc năng lượng trước đây cho thấy lạm phát do nguồn cung thường khó xử lý hơn so với lạm phát do cầu tăng. Điều này đặt các ngân hàng trung ương vào tình thế khó khăn khi phải cân bằng giữa mục tiêu kiềm chế giá cả và hỗ trợ tăng trưởng kinh tế.

AI: vừa là động lực vừa là gót chân Achilles

Giữa những lo ngại về tăng trưởng toàn cầu, OECD cho rằng trí tuệ nhân tạo (AI) đang là một trong những động lực quan trọng nhất giúp duy trì đà phát triển của kinh tế thế giới. Mỹ được xem là quốc gia hưởng lợi rõ nét nhất nhờ làn sóng đầu tư mạnh mẽ vào các trung tâm dữ liệu, hạ tầng điện toán hiệu năng cao và công nghệ AI thế hệ mới.

Tuy nhiên, tổ chức này cũng cảnh báo rằng chính AI đang khiến nền kinh tế toàn cầu phụ thuộc nhiều hơn vào các lĩnh vực dễ bị tổn thương trước những cú sốc địa chính trị. Hoạt động phát triển AI đòi hỏi lượng điện năng khổng lồ để vận hành các trung tâm dữ liệu, đồng thời phụ thuộc chặt chẽ vào nguồn cung chất bán dẫn tiên tiến, nguyên liệu công nghiệp quan trọng và các tuyến vận tải quốc tế.

OECD chỉ ra ba điểm dễ tổn thương chính của chuỗi giá trị AI gồm nguồn cung năng lượng, ngành sản xuất chip và hệ thống logistics toàn cầu. Nếu các gián đoạn do xung đột kéo dài đến năm 2027, đầu tư vào AI có thể suy giảm đáng kể, làm giảm động lực tăng trưởng tại những nền kinh tế hiện đang được hưởng lợi từ làn sóng đầu tư công nghệ.

Nói cách khác, AI vừa là điểm sáng của kinh tế thế giới trong giai đoạn hiện nay, vừa có thể trở thành một kênh truyền dẫn mới khiến các cú sốc địa chính trị lan rộng hơn trong tương lai.

Chính sách tiền tệ trước bài toán khó

Trong bối cảnh hiện nay, phần lớn các ngân hàng trung ương lớn trên thế giới đang duy trì thái độ thận trọng.

Sau giai đoạn liên tục tăng lãi suất để chống lạm phát, nhiều cơ quan điều hành tiền tệ, bao gồm Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed), Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) và Ngân hàng Anh (BoE), hiện theo đuổi chiến lược “chờ đợi và quan sát”.

Tuy nhiên, OECD cho rằng nếu xung đột kéo dài và lạm phát gia tăng, nhiều ngân hàng trung ương có thể buộc phải nâng lãi suất thêm tới 0,75 điểm phần trăm nhằm duy trì niềm tin của thị trường vào khả năng kiểm soát giá cả.

Đây là tình huống không dễ xử lý. Thông thường, lãi suất cao hơn giúp giảm áp lực lạm phát nhưng đồng thời cũng làm suy yếu đầu tư và tiêu dùng. Trong bối cảnh tăng trưởng đã chậm lại, việc tiếp tục thắt chặt tiền tệ có thể khiến nhiều nền kinh tế tiến gần hơn tới suy thoái.

Gánh nặng chuyển sang chính sách tài khóa

OECD nhận định rằng nếu kịch bản tiêu cực xảy ra, phần lớn trách nhiệm hỗ trợ nền kinh tế sẽ chuyển sang chính sách tài khóa.

Tuy nhiên, đây cũng là thời điểm nhiều chính phủ đang phải đối mặt với những áp lực ngân sách chưa từng có. Nợ công gia tăng sau đại dịch, chi phí an sinh xã hội tăng do dân số già hóa và nhu cầu mở rộng chi tiêu quốc phòng đang làm thu hẹp đáng kể dư địa tài khóa của nhiều quốc gia.

Điều này đồng nghĩa với việc khả năng tung ra các gói kích thích kinh tế quy mô lớn như giai đoạn đại dịch Covid-19 sẽ hạn chế hơn rất nhiều.

Triển vọng kinh tế toàn cầu vì thế đang phụ thuộc đáng kể vào diễn biến của cuộc khủng hoảng Trung Đông trong những tháng tới. Dù chiến sự sớm kết thúc hay kéo dài, OECD cho rằng thế giới nhiều khả năng vẫn phải đối mặt với một giai đoạn tăng trưởng thấp hơn, lạm phát dai dẳng hơn và môi trường kinh tế nhiều bất định hơn so với kỳ vọng trước khi xung đột nổ ra. Đây sẽ là phép thử mới đối với khả năng chống chịu của nền kinh tế toàn cầu sau nhiều năm liên tiếp phải đối mặt với các cú sốc lớn.