Chiến thuật 'đâm húc' vệ tinh: Lỗ hổng pháp lý và nguy cơ tác chiến trong vùng xám vũ trụ

Sự việc bốn vệ tinh quân sự thuộc chuỗi Cosmos của Nga áp sát vệ tinh trinh sát radar ICEYE-X36 do Mỹ và Phần Lan hợp tác phát triển ở khoảng cách chưa đầy 3 km đã dấy lên mối lo ngại nghiêm trọng trong cộng đồng quân sự quốc tế. Vụ việc phơi bày thực tế rằng việc vô hiệu hóa một vệ tinh đối phương không nhất thiết phải bằng tên lửa đắt đỏ hay hệ thống laser phức tạp, mà có thể thực hiện chỉ bằng những cú 'đâm húc' hoặc tác động lực nhẹ trên quỹ đạo.

Dùng vệ tinh làm vũ khí động năng và ba ưu thế chiến thuật

Trái ngược với các phương pháp tác chiến chống vệ tinh truyền thống như gây nhiễu điện tử, giả mạo tín hiệu hay bắn tên lửa diệt vệ tinh từ mặt đất vốn dễ bị truy vết và để lại lượng lớn mảnh vỡ vũ trụ nguy hiểm, phương thức sử dụng chính vệ tinh để va chạm cơ học mang lại hiệu quả chiến thuật cao hơn đáng kể. Một lực tác động nhỏ trên không gian cũng đủ làm thay đổi quỹ đạo, khiến hệ thống trinh sát hình ảnh của mục tiêu lệch khỏi góc quan sát và hoàn toàn mất khả năng tác chiến.

Các phương thức "vệ tinh chống vệ tinh". Ảnh: DIA

Phương thức tác chiến cận chiến trên vũ trụ sở hữu ba đặc điểm kỹ thuật vượt trội:

Tính lưỡng dụng cao: Các vệ tinh sở hữu động cơ cơ động quỹ đạo, khả năng tiếp cận hoặc ghép nối vốn phục vụ mục đích bảo trì, thu gom rác vũ trụ. Do đó, rất khó để phát hiện và phân biệt một pha tiếp cận mang mục đích khảo sát hay chuẩn bị tấn công phá hoại.
Khả năng chối bỏ trách nhiệm: Mọi thao tác di chuyển áp sát có thể được giải thích là thử nghiệm công nghệ hoặc chánh lệch chướng ngại vật ngoài không gian, khiến các bên bị đe dọa không thể quy kết ác ý một cách chính thức.
Tối ưu hóa chi phí: Một vệ tinh chế tạo đơn giản có thể duy trì hoạt động nhiều năm trên quỹ đạo, sẵn sàng can thiệp nhiều mục tiêu với chi phí thấp hơn rất nhiều so với các hệ thống tên lửa đánh chặn đắt đỏ dưới mặt đất.

Năng lực cơ động quỹ đạo của Nga và Trung Quốc

Hoạt động áp sát của các vệ tinh Nga không phải là hiện tượng mới. Từ năm 2014, dòng vệ tinh Luch (Olymp-K) đã nhiều lần bám đuôi các vệ tinh viễn thông quân sự phương Tây trên quỹ đạo địa tĩnh để thực hiện nhiệm vụ thu thập tình báo tín hiệu. Năm 2019, Nga tiếp tục triển khai vệ tinh Kosmos-2542 mang theo vệ tinh con Kosmos-2543 thực hiện thao tác bám sát vệ tinh trinh sát USA-245 của Mỹ ở khoảng cách 160 km.

Bên cạnh đó, chương trình không gian của Trung Quốc cũng thể hiện những bước tiến vượt bậc về công nghệ cơ động và tương tác vật lý. Dòng vệ tinh Shijian đã thử nghiệm thành công kỹ thuật tiếp cận và di chuyển mục tiêu bằng cánh tay robot. Vào tháng 1/2022, vệ tinh Shijian-21 đã thực hiện kéo thành công một vệ tinh định vị Bắc Đẩu hết hạn sử dụng ra khỏi vị trí quỹ đạo ban đầu. Đến cuối năm 2025, vệ tinh Shijian-25 tiếp tục thực hiện thử nghiệm tiếp nhiên liệu trên không gian cho Shijian-21.

Vệ tinh Mỹ ghép nối với kính viễn vọng không gian Hubble. Trung Quốc tiến thêm một bước khi vừa ghép nối, vừa di chuyển mục tiêu đi chỗ khác. Ảnh: NASA

Lỗ hổng pháp lý trong vùng xám vũ trụ

Mặc dù các hành vi tiếp cận cực gần gây rủi ro an ninh cao, nhưng hiện tại không có quy tắc quốc tế nào cấm các hoạt động này. Hiệp ước Không gian Vũ trụ năm 1967 (OST) – văn bản pháp lý nền tảng nhất về không gian – chỉ nghiêm cấm việc đặt vũ khí hủy diệt hàng loạt trên quỹ đạo, hoàn toàn bỏ ngỏ các công nghệ như cánh tay robot bắt giữ, vệ tinh đâm húc hay các thiết bị tác chiến động năng thông thường.

Dù Mỹ đã khởi xướng đề xuất cấm thử nghiệm tên lửa diệt vệ tinh tạo mảnh vỡ vào năm 2022 và được Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua, quy định này không bao quát được các kịch bản vệ tinh lẳng lặng áp sát, gây nhiễu khoảng cách gần hoặc can thiệp vật lý vào mục tiêu. Khoảng trống pháp lý này biến không gian ngoài khí quyển thành một 'vùng xám' quân sự, nơi các cường quốc có thể liên tục diễn tập và gây áp lực lên tài sản không gian của đối phương mà không vi phạm luật pháp quốc tế.