Chiến tranh điện tử đang gây nhiễu loạn buồng lái máy bay ra sao?

Bên trong buồng lái của máy bay Boeing 737-A tại sân bay quốc gia Washington Reagan ở Arlington, bang Virginia, Mỹ. Ảnh tư liệu: AFP/TTXVN

“Địa hình phía trước. Kéo lên!” - cảnh báo vốn chỉ xuất hiện trong tình huống nguy cấp nay lại ngày càng vang lên một cách bất thường trên nhiều chuyến bay thương mại. Không phải vì máy bay thực sự gặp nguy hiểm, mà do tín hiệu định vị bị can thiệp, khiến hệ thống an toàn phát cảnh báo sai lệch.

Cảnh báo giả và buồng lái “mất phương hướng”

Theo kênh CNN, những năm gần đây, phi công trên nhiều tuyến bay quốc tế liên tục đối mặt với tình trạng GPS bị gây nhiễu hoặc giả mạo, đặc biệt tại các khu vực có xung đột quân sự như Trung Đông, Biển Đen hay Baltic. Khi đó, hệ thống trên máy bay có thể hiểu sai vị trí thực tế, dẫn đến việc kích hoạt cảnh báo va chạm địa hình dù máy bay vẫn đang bay an toàn.

Không chỉ dừng ở cảnh báo “kéo lên”, hàng loạt dấu hiệu bất thường khác cũng xuất hiện: bản đồ điều hướng lệch khỏi đường bay hàng chục km, hệ thống hiển thị sai vị trí, thậm chí máy bay đang nằm trên đường băng nhưng lại được xác định ở nơi khác. Một phi công mô tả ngắn gọn rằng màn hình buồng lái lúc này không khác gì một câu chuyện hư cấu.

Để đối phó, phi công buộc phải tắt một số cảnh báo, tách hệ thống khỏi GPS và quay lại sử dụng các phương pháp điều hướng truyền thống như radar hay tín hiệu từ mặt đất, những kỹ năng tưởng chừng đã lỗi thời.

Điểm yếu của công nghệ định vị hiện đại

GPS và các hệ thống định vị vệ tinh toàn cầu (GNSS) là nền tảng của hàng không hiện đại, cho phép xác định chính xác vị trí và thời gian ở bất kỳ đâu trên Trái Đất. Tuy nhiên, bản thân tín hiệu của chúng lại khá yếu do phải truyền từ vệ tinh cách mặt đất hơn 20.000 km.

Chính vì vậy, các tín hiệu này dễ bị lấn át bởi sóng vô tuyến mạnh hơn, công cụ thường được quân đội sử dụng để vô hiệu hóa drone hoặc tên lửa đối phương. Trong môi trường đó, máy bay dân dụng vô tình bị ảnh hưởng.

Có hai dạng can thiệp chính: gây nhiễu khiến hệ thống mất tín hiệu hoàn toàn, còn giả mạo khiến máy bay nhận dữ liệu sai. Nguy hiểm nằm ở chỗ hệ thống vẫn hoạt động nhưng cung cấp thông tin không chính xác, khiến phi công phải liên tục kiểm tra chéo dữ liệu.

Áp lực vận hành và những hệ lụy thực tế

Dù chưa phải là mối đe dọa trực tiếp đến an toàn bay trong phần lớn trường hợp, tình trạng này tạo ra áp lực đáng kể trong buồng lái. Khi GPS không còn đáng tin, phi công phải dựa vào nhiều nguồn thông tin khác nhau để xác định vị trí, làm tăng khối lượng công việc và nguy cơ sai sót.

Không chỉ vậy, GPS còn liên kết với nhiều hệ thống trên máy bay như đồng hồ, radar thời tiết hay Wi-Fi. Khi tín hiệu bị giả mạo, sự sai lệch có thể lan rộng, gây rối loạn toàn bộ hệ thống điều hành chuyến bay.

Hệ quả dễ thấy là các chuyến bay có thể bị chậm trễ, phải thay đổi lộ trình hoặc giữ khoảng cách lớn hơn với máy bay khác để đảm bảo an toàn, kéo theo chi phí nhiên liệu tăng lên.

Một vụ tai nạn nghiêm trọng cuối năm 2024 cho thấy hệ lụy tiềm tàng của hiện tượng này. Một máy bay của Azerbaijan Airlines đã rơi sau khi gặp nhiễu GPS và không thể hạ cánh trong điều kiện thời tiết xấu. Dù không phải nguyên nhân trực tiếp, sự cố định vị đã góp phần làm phức tạp tình huống và dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

Nguy cơ “bình thường hóa” rủi ro và cuộc đua công nghệ

Điều khiến giới chuyên môn lo ngại là hiện tượng này đang dần trở nên quen thuộc. Khi phi công thường xuyên gặp cảnh báo sai, họ có thể mất dần niềm tin vào hệ thống, yếu tố then chốt trong các tình huống khẩn cấp thực sự.

Các cơ quan hàng không cảnh báo việc “bình thường hóa” rủi ro này có thể khiến phản ứng của phi công bị chậm hoặc thiếu chính xác khi sự cố thật xảy ra.

Trong khi đó, các giải pháp công nghệ vẫn đang trong quá trình phát triển. Từ phần mềm lọc tín hiệu, ăng-ten chống giả mạo cho đến các hệ thống vệ tinh mới với tín hiệu mạnh hơn, tất cả đều cần thời gian để kiểm chứng và triển khai rộng rãi trong ngành hàng không vốn có tiêu chuẩn an toàn cực kỳ nghiêm ngặt.

Nhiễu và nhiễu GPS đang nổi lên như một thách thức toàn cầu đối với ngành hàng không. Dù rủi ro hiện vẫn trong tầm kiểm soát, việc xử lý triệt để vấn đề này sẽ phụ thuộc vào tiến bộ công nghệ và sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan trong bối cảnh địa chính trị ngày càng phức tạp.