Chiến tranh Iran: Nhận thức mới về ưu thế quân sự của Mỹ và trật tự hậu Chiến tranh Lạnh

Khói bốc lên sau cuộc không kích của Mỹ và Israel tại Tehran, Iran. Ảnh: THX/TTXVN

Kênh RT của Liên bang Nga tối 12/5, theo giờ địa phương, đăng bài của Timofey Bordachev, Giám đốc Chương trình của Valdai Club cho biết cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran đã làm thay đổi những tính toán chiến lược của mọi cường quốc lớn. Ở một số khía cạnh, sự kiện này cũng mở ra những cơ hội mới cho đối thoại chính trị. Việc nắm bắt các cơ hội đó sẽ mang lại lợi ích cho toàn bộ nền chính trị quốc tế.

Trung Đông từ lâu luôn là một trong những khu vực bất ổn nhất thế giới. Sự đối địch tại đây hiếm khi biến mất mà chúng chỉ thay đổi hình thức. Những quốc gia là kẻ thù của nhau trong năm này thường lại bước vào các thỏa thuận thực dụng tạm thời vào năm tiếp theo. Nhưng những sự dàn xếp đó mang tính chiến thuật chứ không bền vững. Khu vực này vẫn bị mắc kẹt trong vòng xoáy khủng hoảng lặp đi lặp lại.

Tuy nhiên, trong nhiều thập niên, sự bất ổn của Trung Đông vẫn được xem là có thể kiểm soát. Các cuộc xung đột tuy đẫm máu nhưng không đe dọa nền tảng của chính hệ thống quốc tế. Ngay cả ở đỉnh điểm của Chiến tranh Lạnh, khu vực này vẫn được các cường quốc xem là đấu trường cạnh tranh hơn là nơi họ sẵn sàng đánh đổi tất cả.

Có hai lý do cho điều đó. Thứ nhất, Trung Đông chưa bao giờ trực tiếp chạm tới những lợi ích sống còn của các cường quốc lớn. Mỹ và Liên Xô từng cạnh tranh quyết liệt tại đây, và ngày nay Mỹ, Liên bang Nga và Trung Quốc đều duy trì những lợi ích quan trọng trong khu vực, nhưng không nước nào coi nơi này đáng để dẫn tới một cuộc đối đầu có thể leo thang thành thảm họa toàn cầu. Thứ hai, không một quốc gia khu vực nào sở hữu năng lực áp đặt một dự án chính trị mang tính cách mạng lên phần còn lại của thế giới.

Theo nghĩa đó, các cuộc xung đột ở Trung Đông giống như một vết thương thường trực trong nền chính trị quốc tế: đau đớn, nguy hiểm, nhưng cuối cùng vẫn có thể kiềm chế.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tập trận bắn tên lửa và tấn công bằng thiết bị bay không người lái. Ảnh: IRNA/TTXVN

Tuy nhiên hiện nay, tình hình đã thay đổi.

Hệ quả tức thời nhất của cuộc tấn công Mỹ - Israel nhằm vào Iran là về kinh tế. Phản ứng của Tehran, đặc biệt là việc gây gián đoạn vận tải qua eo biển Hormuz và các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở của Mỹ tại Vùng Vịnh, đã tạo ra những cú sốc đối với thị trường toàn cầu. Nguồn cung năng lượng bị gián đoạn gần như chỉ sau một đêm, ảnh hưởng không chỉ tới phương Tây mà còn cả những cường quốc như Trung Quốc và Ấn Độ. Nỗi lo về một cuộc suy thoái rộng lớn hơn nhanh chóng lan rộng.

Điều cho tới gần đây còn bị xem là không thể tưởng tượng nổi nay đã trở thành hiện thực: một cuộc xung đột khu vực đã cho thấy khả năng làm lung lay nền tảng của sự phụ thuộc kinh tế lẫn nhau trên quy mô toàn cầu.

Những hệ quả chính trị thậm chí có thể còn quan trọng hơn.

Trong nhiều thập niên, Mỹ được xem là cường quốc có khả năng áp đặt ý chí quân sự của mình gần như ở bất kỳ nơi nào trên thế giới. Ngay cả sau những thất bại tại Iraq và Afghanistan, nhiều người vẫn cho rằng không một quốc gia khu vực nào có thể chống lại ưu thế quân sự áp đảo của Mỹ một cách nghiêm túc.

Giờ đây, nhận thức đó đã phải hứng chịu thêm một đòn giáng mạnh.

Việc bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolas Maduro hồi đầu năm nay đã củng cố hình ảnh về một nước Mỹ vẫn có khả năng tái định hình các quốc gia yếu hơn theo ý muốn. Chính trong bối cảnh đó mà nhiều nhà quan sát từng dự đoán hệ thống chính trị của Iran sẽ nhanh chóng sụp đổ dưới áp lực. Nhưng thay vào đó, điều ngược lại đã xảy ra.

Bất chấp các đòn tấn công tàn khốc nhằm vào những nhân vật cấp cao và các cuộc không kích liên tục, nhà nước Iran vẫn đứng vững. Không có cuộc nổi dậy quần chúng nào diễn ra. Các lực lượng vũ trang vẫn tiếp tục hoạt động. Cấu trúc quản trị của đất nước tỏ ra bền vững hơn nhiều so với những gì Mỹ và Israel dường như đã dự đoán.

Điều này không có nghĩa Iran đã giành chiến thắng. Hệ quả dài hạn của cuộc xung đột vẫn chưa rõ ràng, nhưng nó cho thấy giả định cũ về ưu thế quân sự tự động của Mỹ không còn thuyết phục nữa.

Các lý do không khó để nhận ra. Giới lãnh đạo và xã hội Iran đã chứng tỏ khả năng chịu đựng các đòn tấn công mà không sụp đổ chính trị ngay lập tức. Những bên tấn công đã đánh giá thấp sự gắn kết của nhà nước mà họ đối đầu. Sai lầm trong tính toán đó có ý nghĩa vượt xa chính Trung Đông.

Đối với Mỹ, đây là một cuộc chiến mang tính lựa chọn chứ không phải nhu cầu sống còn, bởi Iran không tạo ra mối đe dọa hiện hữu đối với sự tồn tại của nước Mỹ. Chắc chắn Israel xem Tehran là một mối nguy chiến lược, nhưng lợi ích của Israel và Mỹ không hoàn toàn giống nhau, bất kể liên minh giữa họ có gần gũi tới đâu.

Sự khác biệt đó rất quan trọng, bởi nó giải thích vì sao Washington, bất chấp mọi lời lẽ cứng rắn, vẫn không cho thấy ý định leo thang tới những lựa chọn quân sự cực đoan nhất. Bản thân Mỹ cũng hiểu rõ giới hạn của những gì họ sẵn sàng đánh đổi.

Dù kết cục cuối cùng của cuộc xung đột ra sao, sự kiện Iran nhiều khả năng sẽ thúc đẩy sự suy ngẫm tại Washington. Ít nhất, nó sẽ buộc người Mỹ phải đánh giá lại liệu tham vọng của họ còn tương xứng với năng lực thực tế hay không.

Tàu container Marsa Victory di chuyển qua eo biển Hormuz, ngoài khơi bán đảo Musandam, Oman. Ảnh: aljazeera.com/TTXVN

Tuy nhiên, sự suy ngẫm như vậy sẽ không đến dễ dàng. Giới chính trị Mỹ đã dành nhiều thập niên hành động từ vị thế thống trị toàn cầu vượt trội. Điều này làm thu hẹp thế giới quan của họ, khi giới tinh hoa Mỹ ngày càng diễn giải chính trị quốc tế chủ yếu qua lăng kính các giả định chính trị nội bộ và những ưu tiên mang tính ý thức hệ.

Đồng thời, Washington đã tích lũy một mạng lưới cam kết khổng lồ trên toàn cầu. Việc duy trì chúng thường tạo ra áp lực dẫn tới chính kiểu can thiệp đầy rủi ro đã gây ra cuộc khủng hoảng hiện nay.

Trong khi đó, Trung Quốc cũng đang đối mặt với những câu hỏi chiến lược quan trọng. Bắc Kinh đã cố gắng duy trì quan hệ ổn định và thực dụng với chính quyền Mỹ hiện tại. Nhưng cuộc tấn công nhằm vào Iran, vốn bị nhìn nhận rộng rãi bên ngoài phương Tây là hành động vi phạm trắng trợn luật pháp quốc tế, đã thu hẹp không gian xoay xở của Trung Quốc. Bắc Kinh ngày càng khó coi quan hệ với Washington đơn thuần là một cuộc thương lượng kinh tế.

Cuộc xung đột cũng phơi bày sự dễ tổn thương của Trung Quốc trước bất ổn tại các khu vực xa xôi mà nước này vẫn phụ thuộc nặng nề về nguồn cung năng lượng và thương mại. Các công ty Trung Quốc đã đầu tư rất lớn khắp Trung Đông, bao gồm cả tại Iran. Sự gián đoạn do chiến tranh gây ra nhiều khả năng sẽ làm gia tăng các cuộc tranh luận bên trong Trung Quốc về an ninh kinh tế và sự phụ thuộc quá mức vào các tuyến hàng hải dễ bị tổn thương.

Theo thời gian, Bắc Kinh có thể bắt đầu xem xét lại sự cân bằng giữa hội nhập kinh tế toàn cầu và khả năng tự chủ chiến lược.

Đối với Liên bang Nga, các hệ quả phức tạp hơn nhiều người tưởng. Trong ngắn hạn, Moskva hưởng lợi về kinh tế từ giá hàng hóa tăng cao. Cuộc xung đột cũng khiến một phần sự chú ý quốc tế rời khỏi Đông Âu. Nhưng Liên bang Nga không nhất thiết mong muốn ảnh hưởng của Mỹ tại Trung Đông sụp đổ hoàn toàn.

Nghịch lý ở chỗ, một sự hiện diện hạn chế và bị kiềm chế của Mỹ có thể góp phần duy trì thế cân bằng rộng lớn hơn trong nền chính trị quốc tế. Tình trạng hỗn loạn hoàn toàn hoặc sự phá hủy mọi khuôn khổ ngoại giao trong khu vực cũng không phục vụ lợi ích của Liên bang Nga.

Đó là lý do vì sao cuộc khủng hoảng Iran lại có ý nghĩa sâu sắc đến vậy. Đây không đơn thuần là một cuộc chiến khác tại Trung Đông, mà là thời điểm buộc tất cả các cường quốc lớn phải đối mặt với những câu hỏi khó chịu về sức mạnh quân sự, tính dễ tổn thương kinh tế, sự mở rộng chiến lược quá mức và chính cấu trúc đang thay đổi của hệ thống quốc tế.

Cuộc tấn công nhằm vào Iran được dự định để phô diễn sức mạnh. Thay vào đó, nó lại phơi bày sự bất định. Và khi làm như vậy, nó có thể tạo ra những cơ hội cho một cuộc đối thoại thực tế và kiềm chế hơn giữa các cường quốc hàng đầu thế giới.