Chiến sự Trung Đông có thể mang đến một tia sáng bất ngờ cho kinh tế thế giới

Cuộc chiến Mỹ - Iran càng kéo dài càng gây ra những tác động kinh tế nghiêm trọng, nhưng khi nhìn về mặt tích cực, kinh tế thế giới về lâu dài có thể được hưởng lợi từ chính điều đó. Đây có thể là một thực tế khó chấp nhận, đặc biệt là khi cuộc chiến đã gây ra số lượng thương vong lớn về con người. Chiến tranh luôn tàn khốc, đau thương và để lại những hậu quả sâu sắc. Những thiệt hại kinh tế từ cuộc xung đột này cũng đã ảnh hưởng tới hàng tỷ người trên toàn thế giới, trong đó nhiều người chịu tác động theo cách vô cùng nặng nề.

Tuy nhiên, thế giới có thể sẽ buộc phải thực hiện những thay đổi mang tính nền tảng và cần thiết sau sự tàn phá của cuộc chiến, theo nhận định của nhà báo kinh tế David Goldman tại CNN.

Gần như chắc chắn chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu sẽ được củng cố và đa dạng hóa hơn, nhằm tránh để một tuyến đường thủy rộng chỉ khoảng hơn 30km trở thành “nút thắt cổ chai” của cả nền kinh tế thế giới, đồng thời ngăn Iran có khả năng “khóa van” thị trường dầu mỏ toàn cầu. Và kinh tế càng chịu cú sốc lớn, động lực để thúc đẩy những thay đổi cần thiết này càng mạnh mẽ hơn.

Liên minh OPEC cũng có thể bị thu hẹp hoặc thậm chí tan rã, qua đó giúp giá dầu và khí đốt giảm xuống. Chuỗi cung ứng năng lượng trong tương lai có thể trở nên bền vững hơn nhờ các tuyến đường ống dẫn dầu và khí đốt mới đi vòng qua eo biển Hormuz thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào tuyến hàng hải này. Đồng thời, thế giới có thể tăng tốc quá trình chuyển dịch sang năng lượng tái tạo, qua đó giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

CỦNG CỐ CHUỖI CUNG ỨNG NĂNG LƯỢNG

Cuộc chiến đã phơi bày những điểm yếu cấu trúc trong chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu - một hệ thống phức tạp, đan xen giữa yếu tố dự phòng và hiệu quả vận hành. Việc Iran có thể dễ dàng đe dọa 1/5 nguồn cung dầu toàn cầu chỉ bằng thủy lôi, máy bay không người lái tự chế và tàu cao tốc đã khiến thế giới buộc phải nhìn nhận lại vấn đề và thực hiện các thay đổi mang tính lâu dài.

Kịch bản có khả năng cao nhất là Trung Đông sẽ xây dựng thêm các tuyến đường ống dầu và khí đốt đi qua Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), để hoàn toàn bỏ qua eo biển Hormuz.

“Các quốc gia không hề ngây thơ, họ sẽ phát triển các tuyến đường ống mới và tăng mạnh công suất vận chuyển. Sẽ không ai tiếp tục đặt toàn bộ tương lai của mình vào eo biển Hormuz nữa. Đó là một tín hiệu cực kỳ tích cực”, ông Jay Hatfield từ công ty quản lý đầu tư và tư vấn tài chính Mỹ Infrastructure Capital Advisors, nhận định.

Điều đó đồng nghĩa nguồn cung năng lượng toàn cầu về lâu dài có thể an toàn hơn và rẻ hơn. Trong nhiều năm qua, thế giới đã phải gánh mức chi phí bảo hiểm rất cao do hoạt động vận chuyển đi qua các vùng biển đầy căng thẳng.

“Có thể những thay đổi này sẽ không xảy ra nếu không có cuộc chiến. Thông thường phải cần tới các cú sốc hoặc những biến cố bất ngờ từ bên ngoài thì thế giới mới thực sự nhận ra cần phải thay đổi”, ông Ross Mayfield, chiến lược gia đầu tư tại Baird, cho biết.

Thực tế, thế giới đã chứng kiến nhiều làn sóng chuyển dịch như vậy chỉ trong vài năm gần đây. Sau đại dịch Covid-19, chuỗi cung ứng sản xuất toàn cầu bị đứt gãy rồi sau đó được củng cố mạnh mẽ hơn. Cuộc chiến Nga - Ukraine cũng làm thay đổi hoàn toàn cách châu Âu tiếp cận nguồn cung khí đốt tự nhiên. Trong khi đó, các mức thuế quan của Tổng thống Mỹ Donald Trump đã khiến chuỗi cung ứng nguyên liệu thô toàn cầu chịu tác động đáng kể.

Khả năng củng cố sức chống chịu cho chuỗi cung ứng năng lượng đến vào đúng thời điểm nhu cầu năng lượng của thế giới tăng mạnh chưa từng có. Các công ty công nghệ đang xây dựng hàng loạt trung tâm dữ liệu AI tiêu thụ điện năng khổng lồ với tốc độ chóng mặt.

“Điều này hoàn toàn có thể trở thành một tín hiệu tích cực, bất chấp những xáo trộn kinh tế tạm thời, nếu sau cuộc chiến, tự do hàng hải được khôi phục, dầu mỏ, khí tự nhiên và các sản phẩm tinh chế lưu thông thông suốt hơn, còn các liên minh độc quyền năng lượng sụp đổ. Đó là những thay đổi thường chỉ nhìn thấy sau 10-20 năm; còn trong làn sương mù chiến tranh, mọi thứ thường bị che khuất”, ông Joe Brusuelas, nhà kinh tế trưởng Mỹ tại công ty tư vấn kiểm toán RSM, nhận xét.

THAY ĐỔI ĐÃ BẮT ĐẦU XUẤT HIỆN

Một số biến chuyển kinh tế đã bắt đầu hình thành rõ nét.

Liên minh OPEC đang xuất hiện dấu hiệu rạn nứt. UAE, quốc gia sản xuất dầu lớn thứ hai trong OPEC, tuyên bố sẽ rời liên minh, làm suy yếu khả năng áp đặt hạn ngạch sản lượng để giữ giá dầu ở mức cao của OPEC.

“Việc đa dạng hóa nguồn cung ra khỏi OPEC và chuyển sang các nhà cung cấp khác sẽ giúp cải thiện an ninh năng lượng toàn cầu và ổn định giá cả theo thời gian”, ông Rob Thummel, quản lý danh mục cấp cao tại Tortoise Capital, chia sẻ.

Quá trình chuyển đổi sang năng lượng mặt trời cũng đang diễn ra mạnh mẽ ở nhiều khu vực trên thế giới do cú sốc giá dầu. Theo tổ chức nghiên cứu năng lượng Ember, xuất khẩu công nghệ năng lượng mặt trời, pin lưu trữ và xe điện của Trung Quốc đều đạt mức kỷ lục trong tháng 3 vừa qua.

“Một nền kinh tế ít phụ thuộc hơn vào một hoặc hai nguồn năng lượng sẽ là điều rất tích cực”, ông Ross Mayfield trả lời CNN.

Dù vậy, những kịch bản lạc quan nói trên không phải điều chắc chắn.

Trong chiến tranh, Iran cũng đã tạo ra một “bản mẫu” mới về cách sử dụng đòn bẩy kinh tế toàn cầu. Nếu eo biển Hormuz trở nên kém quan trọng hơn, Iran và các lực lượng ủy nhiệm của nước này có thể chuyển sang đe dọa các tuyến vận tải và đường ống khác trong tương lai, theo bà Heather Long, kinh tế trưởng tại liên minh tín dụng lớn nhất nước Mỹ Navy Federal Credit Union.

Bên cạnh đó, việc OPEC tan rã có nguy cơ làm giảm khả năng thế giới phối hợp hành động trong các cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu trong tương lai.

Nhìn chung, những thay đổi sau cuộc chiến Trung Đông cũng có thể mang lại lợi ích cho nhóm này nhưng gây thiệt hại cho nhóm khác. Ví dụ, quá trình chuyển đổi sang năng lượng tái tạo, đặc biệt tại châu Á và châu Âu, có thể gây bất lợi cho lưu vực Permian ở bang Texas - khu vực đã giúp Mỹ có vị thế vượt trội trong nhiều thập kỷ nhờ cuộc cách mạng dầu đá phiến và công nghệ fracking. Nếu nhu cầu dầu giảm trong dài hạn, giá dầu có thể giảm xuống dưới cả mức trước chiến tranh, gây tổn thương cho toàn ngành công nghiệp dầu khí.

“Rất nhiều điều sẽ phụ thuộc vào việc yếu tố nào mang tính lâu dài và yếu tố nào chỉ là tạm thời”, ông Joe Brusuelas của RSM kết luận.