Chính phủ vừa báo cáo Quốc hội về dự án đường sắt cao tốc Bắc - Nam

Chính phủ vừa báo cáo Quốc hội về tình hình triển khai dự án đường sắt cao tốc Bắc - Nam, trong đó nêu rõ những khó khăn trong lựa chọn công nghệ, đối tác và hình thức đầu tư. Cùng với đó là áp lực lớn về đào tạo nhân lực, giải phóng mặt bằng và tiến độ triển khai dự án.

5 năm phải đào tạo ít nhất 35.000 lao động

Theo Chính phủ, ngay sau khi Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư, công tác xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật phục vụ triển khai dự án cơ bản hoàn thành.

Thủ tướng đã ban hành quyết định phê duyệt Đề án đào tạo, phát triển nguồn nhân lực đường sắt Việt Nam. Đây được xem là một trong những khâu then chốt để chuẩn bị cho dự án có quy mô đặc biệt lớn.

Dự án đường sắt cao tốc Bắc - Nam cần nguồn nhân lực cao. Ảnh minh họa sử dụng công nghệ AI

Cụ thể, giai đoạn 2025-2030 sẽ đào tạo ít nhất 35.000 nhân lực. Lực lượng này tập trung vào các lĩnh vực kỹ thuật cao, phục vụ triển khai đường sắt cao tốc, đường sắt điện khí hóa và đường sắt đô thị. Đồng thời bổ sung đội ngũ giảng dạy cho các cơ sở đào tạo.

Giai đoạn 2031-2035, số lượng đào tạo dự kiến tăng lên ít nhất 70.000 người. Trọng tâm là nâng cao chất lượng nhân lực để đáp ứng yêu cầu vận hành, khai thác các tuyến đường sắt hiện đại. Song song đó, tổ chức đào tạo đội ngũ tiếp nhận chuyển giao công nghệ, từng bước làm chủ công nghệ và công nghiệp đường sắt.

Để triển khai, Bộ Xây dựng đã ban hành kế hoạch cụ thể nhằm kịp thời cung cấp nhân lực cho các dự án, trước mắt là tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng và đường sắt cao tốc Bắc - Nam.

Hiện nay, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam đã chủ động tham gia sâu vào công tác đào tạo. Doanh nghiệp này hợp tác với các cơ sở đào tạo của Trung Quốc, Hàn Quốc để đào tạo kỹ sư, thạc sĩ, tiến sĩ trong các chuyên ngành đường sắt mới và đường sắt cao tốc.

Bên cạnh đó, Thủ tướng đang chỉ đạo Bộ Công Thương, Bộ Tài chính hoàn thiện đề án phát triển công nghiệp đường sắt Việt Nam và đề án tái cơ cấu Tổng công ty Đường sắt Việt Nam.

Tiêu chí nào để lựa chọn đối tác?

Về lựa chọn công nghệ và đối tác, Chính phủ cho biết Quốc hội đã xác định rõ định hướng: áp dụng công nghệ đường sắt chạy trên ray, điện khí hóa; bảo đảm hiện đại, đồng bộ, an toàn và hiệu quả.

Tuyến đường được thiết kế đường đôi, khổ 1.435 mm, tốc độ thiết kế 350 km/h, tải trọng 22,5 tấn/trục. Tuyến chủ yếu vận chuyển hành khách, đồng thời đáp ứng yêu cầu lưỡng dụng phục vụ quốc phòng, an ninh và có thể vận tải hàng hóa khi cần thiết.

Thực hiện chỉ đạo của Thường trực Chính phủ và Thủ tướng, Bộ Xây dựng đã báo cáo về phương án lựa chọn công nghệ và đối tác. Trong đó, yêu cầu đặt ra là phải căn cứ vào thực tiễn, khả năng của Việt Nam, đồng thời tính đến các yếu tố chính trị, ngoại giao.

Trên cơ sở đó, Thường trực Chính phủ họp và yêu cầu làm rõ việc lựa chọn công nghệ nào, trên cơ sở đánh giá đầy đủ các yếu tố kinh tế, kỹ thuật, quản lý vận hành, khai thác và chuyển giao công nghệ.

Bộ Xây dựng đã tiếp thu ý kiến, hoàn thiện báo cáo để trình cấp có thẩm quyền xem xét.

Tuy nhiên, Chính phủ thừa nhận khó khăn lớn nhất hiện nay là việc lựa chọn quốc gia làm đối tác. Nguyên nhân là các nước làm chủ công nghệ đường sắt cao tốc hầu như không chuyển giao công nghệ lõi, công nghệ độc quyền.

Các đối tác chủ yếu chỉ sẵn sàng chuyển giao ở mức vận hành, bảo trì và đào tạo nhân lực. Trong khi đó, việc làm chủ công nghệ sản xuất đoàn tàu, hệ thống tín hiệu điều khiển đòi hỏi chi phí rất lớn và cần nền tảng công nghiệp phát triển đồng bộ.

Dự án đường sắt cao tốc Bắc - Nam là dự án hạ tầng có quy mô lớn nhất từ trước đến nay, kỹ thuật phức tạp và có ý nghĩa đặc biệt quan trọng về kinh tế - xã hội, quốc phòng - an ninh và hội nhập quốc tế.

Trong bối cảnh Việt Nam chưa có kinh nghiệm triển khai dự án tương tự, việc lựa chọn công nghệ và đối tác đòi hỏi phải cân nhắc kỹ lưỡng nhiều yếu tố, từ kỹ thuật, tài chính đến chính trị, ngoại giao.

Đã chọn tư vấn lập báo cáo nghiên cứu khả thi

Về công tác chuẩn bị đầu tư, Chính phủ cho biết đã thuê tư vấn nước ngoài là Công ty Ineco (Tây Ban Nha) hỗ trợ lập báo cáo nghiên cứu khả thi.

Đây là doanh nghiệp tư vấn lớn của Tây Ban Nha, có kinh nghiệm trong lĩnh vực hạ tầng giao thông. Tư vấn có nhiệm vụ xây dựng nhiệm vụ, dự toán và hồ sơ mời thầu để lựa chọn nhà thầu khảo sát, lập báo cáo.

Ngoài ra, đơn vị tư vấn còn hỗ trợ chủ đầu tư quản lý hợp đồng, tham gia lựa chọn công nghệ, tiêu chuẩn kỹ thuật và giải trình với các cơ quan có thẩm quyền.

Dự kiến Chính phủ sẽ khởi công dự án vào cuối năm nay. Ảnh minh họa sử dụng công nghệ AI

Song song đó, chủ đầu tư đang lập kế hoạch lựa chọn nhà thầu cho các gói thầu đánh giá tác động môi trường và chuyển đổi mục đích sử dụng đất.

Các gói thầu phụ trợ như rà phá bom mìn, chuyển đổi mục đích sử dụng rừng, đánh giá tác động môi trường đã được phê duyệt nhiệm vụ và dự toán.

Giải phóng mặt bằng vẫn phụ thuộc hướng tuyến

Về giải phóng mặt bằng, Bộ Xây dựng đã bàn giao hồ sơ báo cáo nghiên cứu tiền khả thi cho các địa phương và Tập đoàn Điện lực Việt Nam để triển khai.

Các địa phương đã thành lập ban chỉ đạo do Bí thư làm trưởng ban, tổ chức rà soát, kiểm đếm và chuẩn bị xây dựng các khu tái định cư.

Một số địa phương đã khởi công các dự án khu tái định cư từ ngày 19-8-2025.

Tuy nhiên, khó khăn lớn là dù Quốc hội cho phép tách giải phóng mặt bằng thành dự án độc lập, việc triển khai vẫn phụ thuộc vào hướng tuyến chính thức. Trong khi đó, hướng tuyến đang được xác định ở bước nghiên cứu khả thi.

Do đó, các địa phương mới chủ yếu dừng ở công tác kiểm đếm và lập kế hoạch.

Áp lực giải ngân và tiến độ

Theo kế hoạch, năm 2025 dự án được giao vốn 2.401 tỉ đồng. Trong đó, 2.367 tỉ đồng đã được phân bổ cho 12/15 địa phương để thực hiện giải phóng mặt bằng.

Phần vốn còn lại thuộc Ban Quản lý dự án đường sắt, đã giải ngân 30 tỉ đồng trong năm 2025 và 2,88 tỉ đồng cho gói thầu biên dịch tiêu chuẩn trong năm 2026.

Bộ Xây dựng cũng đã phân bổ kế hoạch vốn năm 2026 cho dự án với giá trị hơn 56.846 tỉ đồng.

Về hình thức đầu tư, Chính phủ cho biết đang tiếp tục nghiên cứu các phương thức nhằm thu hút sự tham gia của các tập đoàn lớn trong nước, trên nguyên tắc hài hòa lợi ích giữa Nhà nước và doanh nghiệp.

Tuy nhiên, việc rút ngắn tiến độ để khởi công vào tháng 12-2026, thay vì năm 2027 như kế hoạch ban đầu, được đánh giá là rất khó khăn.

Nguyên nhân là thời gian lập báo cáo nghiên cứu khả thi cho dự án quy mô lớn như vậy có thể kéo dài từ 30 đến 48 tháng. Đây là lần đầu Việt Nam thực hiện dự án với quy mô và kỹ thuật phức tạp như vậy.

Do đó, sau khi lựa chọn tư vấn, Bộ Xây dựng sẽ tiếp tục rà soát để xây dựng tiến độ phù hợp, bảo đảm tính khả thi.

Chính phủ nhìn nhận trong quá trình triển khai có thể phát sinh các vấn đề cần điều chỉnh về cơ chế, chính sách để bảo đảm hiệu quả tổng thể.

“Trong quá trình thực hiện, Chính phủ sẽ tiếp tục nghiên cứu, đề xuất điều chỉnh, bổ sung cơ chế, chính sách (nếu có) để trình Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, quyết định” - Chính phủ nêu.

VIẾT LONG