Chính sách nào để thúc đẩy vốn cho đổi mới sáng tạo?

Chiến lược trúng, đúng nhưng chi không được

Tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 (được tổ chức ngày 25/3), PGS.TS Vũ Sỹ Cường - Học viện Tài chính cho biết, chính sách khuyến khích nguồn lực tài chính cho nghiên cứu và phát triển (R&D) không phải là điều mới ở Việt Nam bởi Nghị định 35-HĐBT ngày 28/1/1992 đã yêu cầu tăng cường huy động nguồn tài chính cho KHCN. Số liệu thống kê cho thấy, tổng nguồn vốn đầu tư cho R&D tăng qua các năm, tuy nhiên số liệu cũng cho thấy Việt Nam đang chi tiêu quá ít cho R&D và chưa năm nào đạt được mục tiêu 2% GDP. Cụ thể, đầu tư cho R&D ở Việt Nam chỉ đạt hơn 0,4% GDP, bằng 1/4 so với mục tiêu chi 2%, chỉ bằng 20% mức chi tiêu của thế giới.

Cùng với đó, Nhà nước cũng có thêm loạt quy định khuyến khích doanh nghiệp (DN) chi cho KHCN. Ví dụ một loạt quy định như ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế nhập khẩu, VAT nhưng cũng không có nhiều kết quả. Thống kê cho thấy, chi tiêu của doanh nghiệp cho R&D ở Việt Nam chỉ đạt 0,2% GDP, thấp hơn nhiều so với mức 1,7% ở Trung Quốc và 3,6% ở Hàn Quốc.

Đáng chú ý, theo PGS.TS Vũ Sỹ Cường, từ năm 2015 đến nay số chi cho R&D ở tất cả các khu vực đều tăng lên. “Tuy nhiên, nếu trừ đi lạm phát thì hầu như mức tăng không đáng kể nhưng có điểm tích cực là khu vực ngoài nhà nước chi tăng lên khá nhiều. Do đó, nếu Nhà nước có chính sách khuyến khích phù hợp thì nguồn lực từ DN chi cho KHCN sẽ khá đáng kể” - PGS.TS Cường nói.

Cũng theo PGS.TS Cường, vấn đề không phải khó về chiến lược, bởi thực tế, nhiều nghị quyết đưa ra đã đúng và trúng nhưng thách thức là đưa những quy định đúng, trúng ấy vào thực tiễn vì vướng ở những quy định rất chi tiết, cụ thể. Do đó, cần cụ thể, chi tiết trong tất cả các lĩnh vực.

Ví dụ trong lĩnh vực thuế, để được miễn thuế trong chi cho KHCN không đơn giản vì thực tế, khi làm thủ tục thanh toán quyết toán thuế, phần chi này sẽ bị gạch đầu tiên. Chúng ta có quy định ưu đãi là cho phép sử dụng 10% thu nhập trước thuế để DN lập quỹ phát triển KHCN và được miễn thuế thu nhập DN. Tuy nhiên, trên thực tế qua các cuộc khảo sát cho thấy, tỷ lệ DN có quỹ và sử dụng quỹ rất thấp do một số DN sau khi đã trích ra nhưng không biết tiêu như thế nào, thủ tục tiêu rất phức tạp.

Do đó, vị PGS này đề xuất, chính sách cần phải thay đổi mạnh mẽ, đi kèm với nghị quyết, chiến lược đúng và trúng, cần rà soát tất cả các văn bản, nghị định cụ thể hóa tất cả các chính sách này để DN chỉ cần áp vào các quy định là quá trình thực hiện sẽ thuận lợi để hướng đến mục tiêu giải ngân hết số tiền ngân sách dành cho KHCN, ĐMST.

Đối mới phương thức thu ngân sách để thúc đẩy doanh nghiệp R&D

TS. Đỗ Diệu Hương (Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới) khẳng định, trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng, chính sách tài chính giữ vai trò đặc biệt quan trọng với tư cách là một trong những công cụ điều tiết vĩ mô chủ yếu của Nhà nước. Thông qua các công cụ như chính sách thuế, chi tiêu ngân sách, đầu tư công và các cơ chế huy động nguồn lực xã hội, chính sách tài chính có thể góp phần định hướng phân bổ nguồn lực, khuyến khích ĐMST, thúc đẩy phát triển các ngành kinh tế mới và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các quốc gia thành công trong chuyển đổi mô hình tăng trưởng đều có chính sách tài chính đóng vai trò kiến tạo phát triển, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và dẫn dắt cơ cấu lại nền kinh tế một cách chủ động. Hàn Quốc là một ví dụ điển hình. Từ một nền kinh tế dựa vào lao động giá rẻ và công nghiệp lắp ráp, Hàn Quốc đã chuyển mình thành nền kinh tế tri thức và công nghệ cao.

Do đó, theo TS. Hương, trong bối cảnh chuyển đổi mô hình tăng trưởng, chính sách thuế cần được thiết kế theo hướng vừa bảo đảm tính bền vững của nguồn thu ngân sách, vừa tạo động lực cho các hoạt động đầu tư vào công nghệ, ĐMST và chuyển đổi số.

Một hướng cải cách quan trọng là mở rộng các cơ chế ưu đãi thuế đối với hoạt động R&D, tương tự như các chính sách tín dụng thuế R&D đã được áp dụng ở nhiều nền kinh tế phát triển. Các cơ chế này cho phép DN khấu trừ một phần chi phí nghiên cứu khỏi nghĩa vụ thuế, qua đó khuyến khích DN tăng đầu tư cho đổi mới công nghệ. Đối với Việt Nam, TS. Hương đề xuất, cần cải cách chính sách thu ngân sách nhằm khuyến khích DN đầu tư vào R&D, chuyển đổi số và các ngành công nghệ cao. Bởi việc hoàn thiện hệ thống ưu đãi thuế đối với DN công nghệ cao, DN khởi nghiệp sáng tạo và các dự án đầu tư vào năng lượng tái tạo hoặc công nghệ sạch có thể góp phần thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại.

Nhật Thu - Hương Giang