Cho con học homeschool, phụ huynh cần biết gì để trẻ không khó trở lại trường?

Ảnh minh họa: AI

Homeschool, hay giáo dục tại nhà, thường được hiểu là việc cha mẹ chủ động tổ chức phần lớn quá trình học của con ngoài môi trường trường học truyền thống. Với một số gia đình, đây là lựa chọn xuất phát từ mong muốn giảm áp lực trường lớp, thiết kế chương trình phù hợp hơn với năng lực của con hoặc đơn giản là tìm một cách học khác.

Nhưng ở Việt Nam, homeschool do gia đình tự tổ chức chưa được quy định như một loại hình giáo dục phổ thông độc lập. Luật Giáo dục quy định giáo dục tiểu học là giáo dục bắt buộc; Nhà nước thực hiện phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ 5 tuổi, phổ cập giáo dục tiểu học và THCS.

Vì vậy, nếu xem homeschool là một giai đoạn chứ không phải con đường lâu dài, phụ huynh cần nghĩ đến ngày trẻ quay lại trường ngay từ lúc bắt đầu: liệu con có theo kịp bài vở hay không, có được hệ thống giáo dục chính quy ghi nhận quá trình học tập của mình hay không?

Đừng để con học tốt ở nhà nhưng khó quay lại trường

Tại Hội nghị tổng kết năm học 2025 - 2026 và triển khai nhiệm vụ giáo dục phổ thông năm học 2026 - 2027 vào sáng 13.8, đại diện Sở GD&ĐT TP.HCM cho biết, Sở đã từng ghi nhận những trường hợp trẻ học homeschool hết lớp 1, lớp 2, lớp 3, thậm chí có em học trọn cả 5 năm tiểu học ở nhà rồi đến khi chuẩn bị lên lớp 6 mới quay lại xin vào trường.

Trong thực tế, có trường hợp cha mẹ không đăng ký cho con vào lớp 1, không đưa hồ sơ học sinh lên hệ thống, đến khi muốn trở lại trường thì trẻ không có hồ sơ, học bạ và giấy tờ pháp lý cần thiết.

Một số phụ huynh lựa chọn homeschool theo hướng dẫn của các trung tâm tự nhận có chức năng dạy văn hóa. Giáo viên của những trung tâm này đến nhà dạy, cấp giấy chứng nhận hoàn thành lớp học, với học phí khoảng 20 triệu đồng/năm học. Một số trung tâm đăng ký hoạt động dưới hình thức dạy kỹ năng sống nhưng lại tổ chức dạy chương trình giáo dục phổ thông.

Vấn đề nằm ở chỗ, một quá trình học được tổ chức tại nhà và một quá trình học được hệ thống giáo dục chính quy công nhận không phải lúc nào cũng là một. Các quy định của Bộ GD&ĐT về chuyển trường, xin học lại đối với học sinh THCS và THPT đặt ra những yêu cầu cụ thể về đối tượng, hồ sơ và thủ tục. Vì thế, phụ huynh không nên mặc định rằng con học nội dung tương đương lớp nào ở nhà thì khi trở lại trường chắc chắn được tiếp nhận đúng lớp đó.

Điều này cho thấy một việc rất thực tế: nếu lựa chọn homeschool, cha mẹ phải tự chịu trách nhiệm lớn hơn trong việc giữ “dấu vết” học tập của con. Chương trình đã học, kết quả đánh giá, bảng điểm, sản phẩm học tập, chứng nhận và hồ sơ của trường trước đó đều cần được lưu giữ. Nếu sử dụng chương trình trực tuyến hoặc chương trình nước ngoài, càng phải kiểm tra đơn vị cấp chứng nhận, mức độ công nhận và khả năng sử dụng giấy tờ đó khi trẻ trở lại Việt Nam.

Một đứa trẻ homeschool cũng có thể học rất nhanh ngoại ngữ, khoa học hoặc công nghệ nhưng vẫn gặp khó khi quay lại trường nếu thiếu kiến thức nền ở những lĩnh vực khác. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được xây dựng theo hệ thống yêu cầu cần đạt về phẩm chất, năng lực và kiến thức ở từng giai đoạn.

Do đó, nếu homeschool chỉ là một chặng tạm thời, phụ huynh nên định kỳ đối chiếu việc học của con với yêu cầu của chương trình Việt Nam. Tự do trong cách học không có nghĩa là bỏ qua những “mốc” mà trẻ cần đạt nếu sau này muốn trở lại hệ thống chính quy.

Thứ khó bù nhất không phải kiến thức, mà là khả năng thích nghi

Một bài viết tổng quan đăng trên Child Development Perspectives cho thấy những bằng chứng ban đầu ghi nhận trẻ homeschool có thể đạt kết quả học tập và phát triển cảm xúc - xã hội tương đương hoặc tốt hơn trẻ học trường truyền thống. Tuy nhiên, các tác giả cũng lưu ý những hạn chế về phương pháp nghiên cứu, đặc biệt là yếu tố tự lựa chọn, nên chưa thể đưa ra kết luận chắc chắn.

Năm 2025, UNESCO cũng ghi nhận nhiều trẻ homeschool vẫn tham gia các hoạt động xã hội và có kỹ năng xã hội phù hợp. Điều đáng quan tâm hơn là trẻ có được tiếp xúc với những quan điểm đa dạng và những tương tác có cấu trúc như trong môi trường giáo dục chính quy hay không.

Nói cách khác, không phải cứ đến trường thì trẻ tự nhiên biết giao tiếp. Điều quan trọng là trong những năm homeschool, trẻ có thường xuyên tiếp xúc với bạn bè, tham gia hoạt động nhóm, giải quyết bất đồng, tuân thủ quy tắc chung và thích nghi với những tình huống không phải lúc nào cũng theo ý mình hay không.

Ở trường, một đứa trẻ cùng lúc được nhìn nhận bởi giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn và những người khác trong môi trường học tập. Mỗi người có thể nhận ra một biểu hiện khác nhau ở trẻ. Trong khi đó, một người dạy tại nhà, dù giỏi đến đâu, vẫn chỉ là một tác nhân tương đối đơn độc.

Ở tuổi 6 - 12, trẻ còn đang hình thành cảm nhận về năng lực của bản thân thông qua việc so sánh, cạnh tranh và hợp tác với bạn bè. Một lần thua trong trò chơi, lần đầu đứng trước lớp đọc bài, một cuộc giận dỗi rồi làm hòa với bạn... những trải nghiệm nhỏ ấy không có trong giáo trình, nhưng lại góp phần tạo nên khả năng thích ứng xã hội sau này.

Vì thế, nếu con đã học homeschool và gia đình dự định đưa trẻ trở lại trường, đừng chờ đến sát ngày nhập học mới bắt đầu chuẩn bị. Trước vài tháng, có thể từng bước đưa giờ ngủ, giờ thức dậy và lịch học về gần thời khóa biểu chính khóa; tăng hoạt động nhóm; tập cho trẻ hoàn thành nhiệm vụ trong thời gian giới hạn...

Quan trọng nhất là liên hệ trước với trường dự kiến cho con theo học để hỏi cụ thể về hồ sơ, điều kiện tiếp nhận, việc xác định lớp phù hợp và những kiến thức trẻ cần bổ sung.

Một đứa trẻ học một mình suốt 5 năm tiểu học rồi mới bước vào lớp 6 sẽ không chỉ phải học một chương trình mới. Em còn bước vào một tập thể mà nhiều bạn đã quen nhau từ trước. Vì vậy, chuẩn bị cho ngày trở lại trường thực chất là chuẩn bị cho trẻ bước trở lại một môi trường xã hội, chứ không đơn thuần là quay lại bàn học.