Chọn nghề theo năng lực hay đam mê?

Học sinh tham dự chương trình Tư vấn mùa thi 2026 tại Trường ĐH Đồng Nai, ngày 24/1. Ảnh minh họa: INT

Giữa áp lực bằng cấp truyền thống và sự xuất hiện của nhiều ngành nghề mới, việc lựa chọn con đường phù hợp đòi hỏi tư duy toàn diện, chiến lược.

Báo Giáo dục và Thời đại trân trọng giới thiệu loạt 5 bài viết chuyên sâu của TS tâm lý Quách Thị Quế, được xây dựng như một cẩm nang dành cho học sinh, sinh viên và phụ huynh, cung cấp kiến thức và kỹ năng để chủ động kiến tạo tương lai.

Nội dung tập trung vào sự giao thoa giữa năng lực và đam mê, xóa bỏ định kiến “thành công phải qua đại học”, nhận diện kỹ năng cốt lõi để không thất nghiệp trong 10 năm tới, phân tích cách chọn trường – chọn ngành tránh sai lầm, đồng thời điểm mặt các nghề mới nổi và định hướng chuẩn bị.

Mỗi bài viết là một mảnh ghép quan trọng, giúp người trẻ tự tin đưa ra quyết định sáng suốt và xây dựng lộ trình sự nghiệp bền vững.

Trong hành trình định hình tương lai, quyết định lựa chọn nghề nghiệp luôn là một trong những ngã rẽ lớn lao và đầy trăn trở đối với mỗi người trẻ. Giữa vô vàn lời khuyên, hai luồng tư tưởng chính thường được đặt lên bàn cân: “Hãy theo đuổi đam mê, thành công sẽ theo đuổi bạn” và quan điểm thực dụng hơn “Hãy chọn nghề bạn giỏi, kiếm tiền tốt rồi theo đuổi đam mê sau”.

Vậy đâu mới là kim chỉ nam thật sự hữu ích? Liệu năng lực hay đam mê – yếu tố nào nắm giữ chìa khóa cho một sự nghiệp bền vững và một cuộc sống viên mãn?

Năng lực, sở thích và đam mê - Ba khái niệm cần làm rõ

Để tháo gỡ câu hỏi trung tâm trong chọn nghề, trước hết cần phân biệt rõ ba khái niệm thường bị nhầm lẫn: Năng lực, sở thích và đam mê.

Năng lực (hay khả năng) là tổng hòa kiến thức, kỹ năng, thái độ và phẩm chất giúp một người thực hiện công việc hoặc giải quyết vấn đề hiệu quả. Năng lực có thể là tố chất bẩm sinh, tiềm ẩn bên trong mỗi cá nhân, như tư duy logic, năng khiếu âm nhạc hay sự khéo léo trong vận động.

Đồng thời, năng lực cũng được hình thành và phát triển qua học tập, rèn luyện và trải nghiệm thực tế, chẳng hạn kỹ năng giao tiếp thuyết phục, khả năng lập trình hay năng lực quản lý đội nhóm. Khác với sở thích, năng lực mang tính khách quan hơn, có thể được đánh giá thông qua kết quả học tập, hiệu suất làm việc hoặc các bài kiểm tra chuyên môn. Đây là yếu tố quyết định một người có “làm được việc” và “làm tốt việc” hay không.

Sở thích lại thiên về cảm xúc cá nhân và thường thể hiện ở bề nổi. Đó là xu hướng tự nhiên khiến ta muốn tìm hiểu, tham gia hoặc khám phá một lĩnh vực nào đó, ví dụ như thích chơi bóng đá, thích đọc truyện trinh thám hay quan tâm đến tâm lý học. Sở thích giúp khơi dậy hứng thú và tạo động lực ban đầu để bắt đầu một hành trình mới.

Tuy nhiên, sở thích có thể thay đổi theo thời gian, theo trải nghiệm và nhận thức. Hôm nay bạn yêu thích một hoạt động, nhưng khi tiếp xúc với điều mới mẻ hơn, sự quan tâm có thể dịch chuyển. Vì vậy, sở thích thường là điểm khởi đầu – một “hạt giống” có thể phát triển thành đam mê nếu được nuôi dưỡng đúng cách.

Đam mê là trạng thái cảm xúc sâu sắc và bền bỉ hơn sở thích. Đó không chỉ là “thích”, mà là sự cuốn hút mạnh mẽ, thôi thúc con người theo đuổi một lĩnh vực hoặc mục tiêu đến cùng. Khi có đam mê, bạn sẵn sàng đầu tư thời gian, công sức, kiên trì vượt qua khó khăn và tìm thấy ý nghĩa trong chính quá trình nỗ lực.

Đam mê thường gắn với giá trị cá nhân và định hướng mục tiêu rõ ràng. Tuy nhiên, đam mê không tự nhiên xuất hiện, mà thường hình thành từ sở thích, qua trải nghiệm, học hỏi và khi cá nhân nhận ra mình có thể tạo ra giá trị hoặc đóng góp tích cực trong lĩnh vực đó.

Có thể hình dung: Sở thích là hạt giống, đam mê là ngọn lửa nuôi dưỡng khát vọng, còn năng lực là công cụ giúp biến khát vọng thành thành tựu. Ba yếu tố này không tách rời mà tương tác, bổ trợ lẫn nhau, tạo nên nền tảng vững chắc cho một lựa chọn nghề nghiệp đúng đắn và bền vững.

Tại sao cần kết hợp cả năng lực và đam mê cho lựa chọn nghề nghiệp bền vững?

Việc đặt năng lực và đam mê lên bàn cân để xem “yếu tố nào quan trọng hơn” thực chất là cách tiếp cận chưa toàn diện, thậm chí đơn giản hóa một vấn đề phức tạp. Một lựa chọn nghề nghiệp bền vững - nghĩa là vừa bảo đảm thu nhập ổn định, vừa mang lại sự thỏa mãn tinh thần lâu dài - luôn cần sự kết hợp hài hòa, thậm chí là sự hội tụ tự nhiên của cả hai yếu tố này.

Năng lực có thể ví như đôi chân vững chắc nâng đỡ hành trình nghề nghiệp. Đây là nền tảng giúp bạn hoàn thành công việc đạt hiệu suất mong muốn. Khi có năng lực, bạn thực hiện tốt nhiệm vụ được giao, đáp ứng yêu cầu nhanh chóng, hạn chế sai sót và tạo ra kết quả chất lượng. Hiệu quả công việc cao giúp bạn được đồng nghiệp, cấp trên và khách hàng ghi nhận, mở ra cơ hội thăng tiến, đảm nhận vị trí quan trọng hơn với mức thu nhập tốt hơn.

Có năng lực cũng đồng nghĩa với việc bạn có khả năng tìm được việc làm, duy trì công việc và tạo nguồn thu nhập ổn định, từ đó bảo đảm sự an tâm về tài chính và giảm thiểu rủi ro thất nghiệp. Hơn nữa, khi giỏi một lĩnh vực nào đó, bạn sẽ tự tin hơn trong quá trình làm việc; sự tự tin này góp phần giảm áp lực, căng thẳng và tăng mức độ hài lòng nghề nghiệp. Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào năng lực mà thiếu đam mê, công việc dễ trở nên đơn điệu, lặp lại, thiếu cảm hứng đổi mới và cống hiến; về lâu dài có thể dẫn đến trạng thái kiệt sức nghề nghiệp.

Ở chiều ngược lại, đam mê là ngọn lửa thắp sáng con đường sự nghiệp. Đó là nguồn năng lượng nội tại bền bỉ, giúp bạn kiên trì trước khó khăn, thử thách mà không dễ nản lòng. Khi có đam mê, bạn không cần sự thúc ép từ bên ngoài; bạn chủ động học hỏi, nghiên cứu và sẵn sàng đầu tư thời gian, công sức cho mục tiêu của mình.

Đam mê còn là chất xúc tác cho sáng tạo và đổi mới. Sự tò mò, tinh thần khám phá và khát khao cải tiến thường xuất phát từ những người thực sự yêu lĩnh vực họ theo đuổi. Trong những giai đoạn thất bại hay trở ngại – điều khó tránh khỏi trên con đường nghề nghiệp – đam mê chính là “chất keo” giúp bạn kiên định với mục tiêu, đứng dậy sau vấp ngã và tiếp tục nỗ lực. Khi làm việc bằng đam mê, nghề nghiệp không chỉ là phương tiện mưu sinh, mà còn trở thành một phần ý nghĩa của cuộc sống, mang lại cảm giác được cống hiến và sống đúng với giá trị bản thân.

Tuy nhiên, đam mê nếu không đi kèm năng lực thực thi có thể trở thành mong muốn thiếu cơ sở. Yêu thích một lĩnh vực nhưng không có năng khiếu, không rèn luyện, không trang bị kỹ năng cần thiết sẽ khó đạt thành công, dù ý chí lớn đến đâu. Đam mê thiếu năng lực dễ dẫn đến thất vọng, lãng phí thời gian và nguồn lực.

Vì vậy, mô hình lý tưởng cho một sự nghiệp bền vững chính là điểm giao giữa năng lực – đam mê – và nhu cầu của thị trường lao động. Nếu có năng lực nhưng thiếu đam mê, bạn có thể làm tốt công việc và có thu nhập, nhưng dễ rơi vào cảm giác trống rỗng, thiếu động lực phát triển. Ngược lại, nếu có đam mê nhưng thiếu năng lực, bạn có thể rất yêu công việc nhưng không thực hiện hiệu quả, dẫn đến tự ti và khó tạo ra giá trị thực.

Tối ưu nhất là khi hai yếu tố này song hành. Năng lực giúp bạn làm việc xuất sắc, tạo ra giá trị và thu nhập ổn định. Đam mê giúp bạn duy trì động lực, sáng tạo, kiên trì trước khó khăn và tìm thấy ý nghĩa sâu sắc trong hành trình nghề nghiệp. Có thể hình dung, đam mê là la bàn chỉ hướng – cho bạn biết mình muốn đi đâu; còn năng lực là đôi chân vững chãi – quyết định bạn đi như thế nào và có thể đi được bao xa.

Một sự nghiệp bền vững không chỉ là nơi bạn “tồn tại” bằng công việc, mà là môi trường để bạn phát triển và thăng hoa đúng với tiềm năng của mình.

TS Quách Thị Quế. Ảnh: NVCC

Cách khám phá bản thân để tìm kiếm năng lực và đam mê

Khám phá bản thân để tìm ra giao điểm giữa năng lực và đam mê là một quá trình liên tục, không phải mục tiêu có thể hoàn thành trong ngày một ngày hai. Hành trình này đòi hỏi sự quan sát, trải nghiệm và điều chỉnh theo thời gian.

Trước hết, học sinh có thể bắt đầu từ việc tự chiêm nghiệm những trải nghiệm quen thuộc. Hãy tự hỏi: Bạn học tốt môn nào, hứng thú với hoạt động ngoại khóa nào, hay thường hoàn thành nhiệm vụ nào một cách dễ dàng và được ghi nhận? Phản hồi từ bạn bè, gia đình, thầy cô về điểm mạnh của bạn cũng là nguồn thông tin đáng tham khảo.

Bên cạnh đó, hãy chú ý đến những hoạt động bạn sẵn sàng làm mà không đặt nặng yếu tố thù lao, hoặc những chủ đề bạn thường xuyên tìm hiểu trong thời gian rảnh. Đây có thể là dấu hiệu của sở thích, thậm chí là mầm mống của đam mê.

Việc ghi lại những khoảnh khắc bạn cảm thấy hào hứng, tràn đầy năng lượng khi học tập hay làm việc cũng giúp nhận diện rõ hơn điều khiến bạn thực sự hứng thú. Quan trọng hơn cả, đừng ngại thử sức ở nhiều lĩnh vực khác nhau: Tham gia câu lạc bộ, khóa học kỹ năng, dự án tình nguyện hoặc chương trình thực tập. Trải nghiệm thực tế chính là cách hiệu quả để kiểm chứng điều gì phù hợp với mình.

Song song với quá trình tự đánh giá, các công cụ và trắc nghiệm hướng nghiệp có thể cung cấp góc nhìn khách quan hơn.

Trắc nghiệm Myers-Briggs Type Indicator (MBTI) giúp nhận diện xu hướng tính cách và cách mỗi người tiếp nhận thông tin, ra quyết định, từ đó gợi ý môi trường làm việc phù hợp.

Trắc nghiệm Holland RIASEC phân chia tính cách và môi trường nghề nghiệp thành 6 nhóm (Realistic, Investigative, Artistic, Social, Enterprising, Conventional), hỗ trợ định hướng ngành nghề tương thích với sở thích. Ngoài ra, các bài trắc nghiệm sở thích nghề nghiệp khác cũng có thể gợi mở danh sách nghề mà những người có đặc điểm tương đồng đã lựa chọn thành công.

Công cụ phân tích SWOT cá nhân (điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức) cũng là phương pháp hữu ích để nhìn nhận bản thân một cách hệ thống. Bên cạnh đó, tư vấn hướng nghiệp chuyên nghiệp từ chuyên gia hoặc giáo viên có kinh nghiệm sẽ giúp học sinh có thêm góc nhìn sâu sắc và khách quan.

Tuy nhiên, điều quan trọng nhất vẫn là trải nghiệm thực tế. Thực tập, tham gia dự án hoặc làm việc bán thời gian trong lĩnh vực quan tâm sẽ giúp bạn kiểm chứng liệu đam mê có thể chuyển hóa thành năng lực hay không, và môi trường nghề nghiệp đó có thực sự phù hợp với mình.

Hành trình tìm kiếm sự nghiệp hạnh phúc và bền vững

Cuộc tranh luận “chọn nghề theo năng lực hay đam mê” không nên được nhìn như một sự đối lập, mà cần được tiếp cận theo hướng hài hòa. Thực chất, đây là hai yếu tố bổ trợ cho nhau, giống như hai mặt của cùng một đồng xu.

Năng lực là yếu tố khách quan, bảo đảm bạn có thể thực hiện công việc hiệu quả và tạo ra giá trị kinh tế ổn định. Đam mê lại là động lực nội tại, giúp bạn duy trì nhiệt huyết, kiên trì trước khó khăn và tìm thấy ý nghĩa trong những gì mình theo đuổi. Thiếu một trong hai, hành trình nghề nghiệp sẽ khó trọn vẹn.

Một sự nghiệp bền vững và hạnh phúc là khi năng lực được phát huy tối đa trong lĩnh vực bạn thực sự yêu thích. Khi đó, bạn không chỉ hoàn thành tốt công việc, mà còn chủ động học hỏi, không ngừng phát triển bản thân. Để tìm được “giao điểm” này, học sinh cần kiên nhẫn, trung thực với chính mình và sẵn sàng trải nghiệm. Hãy lắng nghe mong muốn bên trong, thử sức ở những lĩnh vực mới, đồng thời chủ động tìm đến các công cụ hướng nghiệp và lời khuyên từ thầy cô, chuyên gia, người đi trước.

Khi năng lực và đam mê đồng hành, nghề nghiệp không chỉ là phương tiện mưu sinh, mà còn trở thành hành trình phát triển bản thân. Thành công khi đó không chỉ được đo bằng thu nhập hay vị trí xã hội, mà còn bằng sự hài lòng, niềm vui và khả năng tạo ra giá trị tích cực cho cộng đồng.

TS Quách Thị Quế (Chuyên gia Tâm lý – Giáo dục)