Chủ động trước 'sóng' phòng vệ thương mại

Khi hàng hóa Việt Nam ngày càng mở rộng thị phần tại các thị trường lớn, nguy cơ đối mặt với biện pháp phòng vệ thương mại cũng gia tăng nhanh chóng. Từ thép, gỗ, thủy sản đến dệt may, pin năng lượng mặt trời hay những mặt hàng có kim ngạch không lớn như túi giấy, đĩa giấy… cũng chịu sức ép từ điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp, chống lẩn tránh thuế và gian lận xuất xứ. Trong bối cảnh đó, giữ thế chủ động, nâng năng lực quản trị rủi ro và minh bạch chuỗi cung ứng không còn là lựa chọn mà trở thành điều kiện để doanh nghiệp bảo vệ thị trường và duy trì tăng trưởng xuất khẩu.

Điều tra chống bán phá giá kính nổi không màu Indonesia và Malaysia. Ảnh minh họa

Đáng chú ý, phòng vệ thương mại không còn là vụ việc riêng lẻ mang tính thời điểm mà trở thành xu hướng mang tính cấu trúc của thương mại toàn cầu. Thống kê của Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) cho thấy, tính đến ngày 30/3/2026, Việt Nam đã ứng phó và xử lý 306 vụ việc do nước ngoài điều tra, tập trung nhiều ở ngành sắt thép, nhựa, gỗ và sợi. Riêng năm 2025, hàng hóa Việt Nam phải đối mặt với hơn 20 vụ việc mới khởi xướng từ nhiều thị trường lớn như Hoa Kỳ, EU, Canada hay Ấn Độ.

Đằng sau những con số là thực tế không dễ né tránh bởi hội nhập sâu, hàng Việt càng chịu sự giám sát chặt chẽ từ thị trường nhập khẩu. Đặc biệt, kinh tế toàn cầu nhiều biến động, căng thẳng thương mại gia tăng và xu hướng bảo hộ quay trở lại, công cụ chống bán phá giá, chống trợ cấp, chống lẩn tránh hay điều tra xuất xứ đang được nhiều quốc gia sử dụng như lá chắn bảo vệ sản xuất nội địa.

Điều này lý giải vì sao những thị trường vốn được xem là khó tính như EU hay Hoa Kỳ ngày càng tăng cường điều tra với hàng hóa Việt Nam. Theo ông Trần Ngọc Quân, Tham tán thương mại, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Bỉ và EU, khu vực này đang đẩy mạnh sử dụng công cụ phòng vệ thương mại với nhiều sản phẩm công nghiệp và thép của Việt Nam.

Trong khi đó, ông Đỗ Ngọc Hưng, Tham tán thương mại, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Hoa Kỳ chia sẻ: Các cuộc điều tra không chỉ tăng về số lượng mà còn mở rộng sang nội dung mới liên quan đến chuỗi cung ứng, lao động cưỡng bức, phát thải carbon hay truy xuất nguồn gốc.

Ngoài ra, nhiều cuộc điều tra không chỉ xoay quanh giá bán hay trợ cấp truyền thống mà tập trung mạnh vào chống lẩn tránh thuế và gian lận xuất xứ. Đây là vùng xám trong thương mại quốc tế khi chưa có quy định rõ ràng khiến cơ quan điều tra nước ngoài có thể mở rộng phạm vi áp thuế sang cả quốc gia thứ ba nếu nghi ngờ hiện tượng chuyển tải hoặc gia công đơn giản để né thuế.

Hơn nữa, trong bối cảnh Việt Nam thu hút mạnh dòng vốn FDI, doanh nghiệp trong nước đối mặt nhiều rủi ro mới khi chuỗi sản xuất ngày càng phức tạp và phụ thuộc lớn vào nguyên liệu nhập khẩu. Trong khi đó, năng lực kiểm soát xuất xứ, tỷ lệ nội địa hóa và chứng minh sản xuất thực chất của nhiều doanh nghiệp vẫn còn hạn chế khiến nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại gia tăng.

Hoa Kỳ khởi xướng điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp vỏ viên nhộng cứng từ Việt Nam. Ảnh minh họa

Ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) đã chỉ ra việc nhiều doanh nghiệp vẫn mang tư duy làm thị trường trước, xử lý rủi ro sau. Doanh nghiệp ký hợp đồng xuất khẩu nhưng chưa đánh giá đầy đủ nguy cơ pháp lý của thị trường, theo dõi vụ việc tương tự ở nước khác cũng như chuẩn bị hệ thống dữ liệu đủ mạnh để giải trình khi có điều tra phát sinh.

Ở góc độ khác, phòng vệ thương mại cũng là phép thử buộc doanh nghiệp thay đổi mô hình tăng trưởng. Không thể tiếp tục cạnh tranh bằng giá rẻ, gia công đơn giản hay lợi thế lao động chi phí thấp. Vì vậy, doanh nghiệp muốn đi đường dài buộc chuyển sang cạnh tranh bằng chất lượng, tiêu chuẩn, công nghệ, quản trị và khả năng minh bạch dữ liệu.

Bộ Công Thương cho biết đã hỗ trợ xử lý và chấm dứt gần 50% vụ việc phòng vệ thương mại do nước ngoài khởi xướng, giúp nhiều doanh nghiệp không bị áp thuế hoặc được hưởng mức thuế thấp hơn đáng kể. Điều này cho thấy, phòng vệ thương mại không phải cánh cửa đóng lại với hàng Việt mà là thách thức buộc doanh nghiệp nâng cao năng lực quản trị và chủ động ứng phó rủi ro ngay từ sớm.

Theo khuyến nghị của Cục Phòng vệ thương mại, ngay từ khi xây dựng chiến lược xuất khẩu, doanh nghiệp phải xem xét yếu tố pháp lý của thị trường, cơ cấu nguyên liệu, tốc độ tăng trưởng xuất khẩu và nguy cơ bị nghi ngờ lẩn tránh. Nếu xuất khẩu tăng quá nhanh vào một thị trường hoặc phụ thuộc quá lớn vào một nhóm khách hàng, rủi ro sẽ tăng lên đáng kể.

Quan trọng hơn, doanh nghiệp phải chú trọng truy xuất nguồn gốc và minh bạch chuỗi cung ứng. Trong vụ điều tra chống lẩn tránh, hàng hóa sản xuất tại Việt Nam không chỉ thể hiện trên nhãn mác mà phải chứng minh bằng dữ liệu, quy trình sản xuất và giá trị gia tăng thực tế. Việc chuẩn hóa sổ sách, lưu trữ chứng từ và kiểm soát chặt nguyên liệu đầu vào giúp doanh nghiệp chủ động khi bị điều tra và nâng cao năng lực quản trị lâu dài.

Song song với nỗ lực của doanh nghiệp, vai trò của Nhà nước cũng ngày càng quan trọng. Bộ Công Thương đang thúc đẩy mạnh cơ chế cảnh báo sớm, xây dựng hệ thống dữ liệu rủi ro và tăng cường phối hợp liên ngành giúp doanh nghiệp phòng từ sớm và từ xa.

Theo ông Chu Thắng Trung, hệ thống cảnh báo hiện không chỉ dừng ở việc nêu tên mặt hàng có nguy cơ mà còn chỉ rõ dấu hiệu rủi ro liên quan đến xuất xứ, chuỗi cung ứng và tốc độ tăng trưởng xuất khẩu. Đáng chú ý, tại Quyết định 594/QĐ-BCT triển khai Nghị quyết Đại hội XIV, Bộ Công Thương đã định hướng chuyển từ ứng phó bị động sang phòng ngừa chủ động thông qua phát triển cơ chế cảnh báo sớm, xây dựng cơ sở dữ liệu cho ngành xuất khẩu trọng điểm, thành lập Quỹ hỗ trợ pháp lý và kỹ thuật về phòng vệ thương mại, đồng thời đẩy mạnh ngoại giao phòng vệ thương mại qua cơ chế đối thoại song phương và đa phương.

Đây là hướng đi cần thiết bởi trong môi trường thương mại toàn cầu bởi phòng vệ thương mại không đơn thuần là câu chuyện pháp lý mà đã trở thành một phần của chiến lược cạnh tranh quốc gia. Một nền kinh tế muốn tăng trưởng nhanh và bền vững không thể chỉ dựa vào mở rộng xuất khẩu bằng mọi giá mà phải dựa trên năng lực quản trị rủi ro, minh bạch chuỗi cung ứng và khả năng thích ứng với luật chơi quốc tế.