Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn: Hậu kiểm phải thực chất, trách nhiệm phải rõ ràng

Không đơn giản hóa quy định liên quan trực tiếp đến sức khỏe người dân

Theo Chủ tịch Quốc hội, tinh thần xuyên suốt của việc sửa đổi Luật là giảm tiền kiểm nhưng phải tăng cường hậu kiểm thực chất; phân cấp nhưng không phân tán trách nhiệm. Mọi chính sách cần hướng tới mục tiêu bảo vệ môi trường, nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân, bảo đảm phát triển kinh tế gắn với phát triển bền vững.

Đối với đánh giá tác động môi trường, Chủ tịch Quốc hội đề nghị rà soát các tiêu chí phân loại đối tượng phải thực hiện đánh giá, bảo đảm rõ ràng, minh bạch và có khả năng định lượng. Những nội dung còn mang tính định tính, phụ thuộc nhiều vào quy định của Chính phủ cần được xem xét để bảo đảm tính cụ thể, khả thi.

Chủ tịch Quốc hội đặc biệt lưu ý việc lược bỏ các yếu tố như khu dân cư tập trung, nguồn nước cấp sinh hoạt khỏi nhóm yếu tố nhạy cảm về môi trường. Theo ông, những vấn đề liên quan trực tiếp đến sức khỏe, đời sống người dân không thể bị đơn giản hóa quá mức.

Trước thực trạng ô nhiễm tại khu dân cư, rác thải sinh hoạt, chất thải bệnh viện, ô nhiễm nguồn nước và chất lượng không khí ở các đô thị lớn, Chủ tịch Quốc hội cũng đặt vấn đề về độ chính xác của thiết bị quan trắc, phương pháp đo lường và đánh giá chất lượng không khí tại Hà Nội, TP Hồ Chí Minh cùng các đô thị lớn. Dữ liệu môi trường phải chính xác, tin cậy, minh bạch để phục vụ quản lý và giúp người dân yên tâm với thông tin được công bố.

Về đề xuất miễn đánh giá tác động môi trường đối với các dự án thứ cấp trong khu công nghiệp, cụm công nghiệp, Chủ tịch Quốc hội cho rằng chỉ nên áp dụng khi hạ tầng xử lý môi trường đã được đầu tư đồng bộ, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật; đồng thời loại trừ các dự án có nguy cơ phát thải lớn, phát sinh chất thải nguy hại hoặc sử dụng phế liệu nhập khẩu.

Việc kiểm soát môi trường tại các khu công nghiệp, cụm công nghiệp, làng nghề cần được tăng cường, nhất là khi quy định mới có hiệu lực. Với các nhà máy nhiệt điện than, cần kiểm soát chặt chẽ công nghệ sản xuất, việc xử lý tro, xỉ, bụi và các chất thải phát sinh ngay từ giai đoạn đầu tư, xây dựng đến quá trình vận hành.

Một nội dung được Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh là ô nhiễm môi trường không dừng lại ở địa giới hành chính. Vì vậy, phân cấp quản lý phải đi đôi với cơ chế điều phối liên vùng, liên địa phương và xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị.

Dẫn thực tế ô nhiễm kéo dài tại sông Nhuệ và hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải, Chủ tịch Quốc hội lưu ý tình trạng nhiều cơ quan cùng có trách nhiệm nhưng thiếu đầu mối chịu trách nhiệm chính. Chủ tịch Quốc hội đề nghị gắn trách nhiệm người đứng đầu với các chỉ tiêu chất lượng môi trường có thể đo lường và được công khai định kỳ, tránh quy định chung chung hoặc để xảy ra khoảng trống trách nhiệm.

Đối với các dự án có tác động môi trường liên tỉnh, dự thảo cần quy định rõ cơ quan có thẩm quyền quyết định cuối cùng trong trường hợp các địa phương không thống nhất phương án xử lý.

Chủ tịch Quốc hội cũng nhấn mạnh yêu cầu đánh giá năng lực tổ chức thực hiện khi tăng cường phân cấp cho địa phương, nhất là cấp tỉnh, cấp xã, nơi đội ngũ cán bộ môi trường còn mỏng, nhiều trường hợp phải kiêm nhiệm. Nếu giảm tiền kiểm nhưng năng lực hậu kiểm không đáp ứng yêu cầu, hiệu quả quản lý nhà nước sẽ khó được bảo đảm.

Về nguồn lực bảo vệ môi trường, Chủ tịch Quốc hội đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu kỹ các ý kiến liên quan đến đề xuất luật hóa mức chi tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước cho sự nghiệp bảo vệ môi trường, đối chiếu với chủ trương, kết luận của Trung ương để lựa chọn phương án phù hợp.

Theo Chủ tịch Quốc hội, nếu không quy định mức chi tối thiểu trong luật thì phải làm rõ cơ chế bảo đảm nguồn lực thực hiện. Bảo vệ môi trường là nhiệm vụ liên quan trực tiếp đến sức khỏe nhân dân và phát triển bền vững, không thể chỉ được bố trí ngân sách từ phần còn dư.

Bên cạnh đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị làm rõ cơ sở tính toán đối với thông tin cắt giảm 90% thủ tục hoặc đối tượng thực hiện thủ tục, nhất là khi danh mục cụ thể còn được quy định trong các nghị định chưa ban hành. Các chỉ tiêu cắt giảm phải có căn cứ khoa học, thực tiễn và khả năng kiểm chứng.

Đối với kiểm kê khí nhà kính, cần đánh giá đầy đủ năng lực thực hiện của doanh nghiệp và năng lực thẩm định của các cơ quan, tổ chức liên quan, tránh đặt ra yêu cầu vượt quá điều kiện thực tế.

Nhấn mạnh yêu cầu quản trị môi trường bằng dữ liệu chính xác, đầy đủ và đáng tin cậy, Chủ tịch Quốc hội đề nghị việc sửa đổi Luật phải bảo đảm cải cách thực chất nhưng không buông lỏng quản lý. Cắt giảm thủ tục cần đi cùng năng lực hậu kiểm, phân cấp phải gắn với trách nhiệm rõ ràng và nguồn lực phù hợp, qua đó bảo vệ môi trường sống và lợi ích lâu dài của người dân.

Làm rõ thứ tự ưu tiên xử lý chất thải, tiến tới chấm dứt chôn lấp trực tiếp

Thảo luận tại Tổ 4 (gồm các Đoàn TP Đồng Nai, Quảng Trị, Điện Biên) về dự án Luật này, Đại biểu Quốc hội Lê Nữ Thùy Dương (Đoàn TP Đồng Nai), Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính tán thành sự cần thiết sửa đổi Luật.

Đại biểu Quốc hội Lê Nữ Thùy Dương phát biểu.

Theo Đại biểu, dự thảo Luật đã đề cập đến thu hồi năng lượng và xác lập nguyên tắc phân loại chất thải sinh hoạt ưu tiên mục đích tái sử dụng, tái chế. Tuy nhiên, dự thảo chưa thể hiện rõ thứ tự ưu tiên đối với phần chất thải còn lại sau tái sử dụng, tái chế, chưa xác định nhóm chất thải phù hợp để đốt rác phát điện, cũng như chưa nêu mục tiêu giảm chôn lấp trực tiếp.

Đại biểu đề nghị làm rõ thứ tự xử lý chất thải: sau tái sử dụng, tái chế, phần chất thải còn lại được ưu tiên xử lý thu hồi năng lượng, trong đó ưu tiên đốt phát điện khi đáp ứng yêu cầu về bảo vệ môi trường; qua đó kết nối trực tiếp việc phân loại tại nguồn với tái chế, điện rác và giảm chôn lấp. Đồng thời, quy định trong Luật mục tiêu từng bước giảm và tiến tới chấm dứt chôn lấp trực tiếp chất thải chưa qua xử lý theo lộ trình, thay cho mục tiêu “hạn chế” như quy định hiện hành.

Cũng theo Đại biểu Dương, định hướng của dự thảo Luật khuyến khích phân loại chất thải rắn sinh hoạt theo các nhóm và giao UBND cấp tỉnh quyết định việc phân loại cụ thể, phù hợp với điều kiện của địa phương. Tuy nhiên, chất thải nguy hại trong chất thải rắn sinh hoạt như pin thải, bóng đèn thải, thuốc, sơn và bao bì chứa các chất này có khả năng gây nguy hại trực tiếp hoặc tiềm ẩn nguy cơ đáng kể đối với sức khỏe con người và môi trường, nhưng chưa được xác định là một nhóm phân loại riêng.

Đại biểu đề nghị làm rõ phân loại chất thải sinh hoạt tại nguồn là nghĩa vụ, thực hiện theo lộ trình do Chính phủ quy định. “Việc phân loại rác tốt giúp giảm chi phí xử lý, qua đó tiết kiệm chi phí cho người dân, đồng thời giảm tỷ lệ chôn lấp và nâng cao hiệu suất phát điện và đảm bảo vệ sinh môi trường”, Đại biểu nhấn mạnh. Do đó, Đại biểu đề nghị có chính sách giảm phí thu gom rác khi tuân thủ đúng quy định về phân loại, có chế tài với việc không tuân thủ phân loại rác theo quy định; đồng thời bổ sung chất thải nguy hại thành một nhóm phân loại riêng.

Theo đề xuất của Đại biểu, UBND cấp tỉnh quyết định kế hoạch thực hiện phân loại phù hợp với điều kiện thực tế, bảo đảm đồng bộ với phương tiện thu gom riêng, cơ sở tái chế và cơ sở xử lý phù hợp của địa phương, để nghĩa vụ phân loại luôn đi kèm hạ tầng thực hiện.

Cùng với đó, cần gắn trách nhiệm phân loại của người dân với trách nhiệm của đơn vị thu gom: đơn vị được lựa chọn phải bố trí phương tiện phù hợp, lịch và tuyến thu gom riêng tương ứng với các nhóm chất thải. Khi từ chối thu gom, đơn vị thu gom phải thông báo rõ lý do, hướng dẫn cách khắc phục và thông báo cho cơ quan có thẩm quyền để kiểm tra, xử lý; bảo đảm khâu thu gom không được trộn lẫn trở lại các dòng chất thải đã phân loại.

Tại Tổ 12 (gồm các Đoàn Phú Thọ, Cà Mau), Đại biểu Quốc hội Đặng Bích Ngọc (Đoàn Phú Thọ) đồng tình với chủ trương giảm thủ tục đánh giá tác động môi trường đối với những dự án ít có nguy cơ gây tác động xấu đến môi trường. Tuy nhiên, Đại biểu đề nghị cần phân biệt rõ giữa việc đánh giá môi trường ở cấp khu vực và đánh giá đầy đủ tác động của từng dự án cụ thể, bảo đảm việc cắt giảm thủ tục phù hợp với điều kiện thực tế và yêu cầu bảo vệ môi trường.

Theo Đại biểu, việc dự kiến cắt giảm các đối tượng phải thực hiện đánh giá tác động môi trường, chuyển sang áp dụng thủ tục cấp giấy phép hoặc đăng ký môi trường, cần đi đôi với cơ chế hậu kiểm tương xứng. Nếu không tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và giám sát việc thực hiện, nguy cơ xảy ra các sự cố ô nhiễm môi trường có thể gia tăng.

Thực tế cho thấy, hoạt động xả thải của doanh nghiệp, nhà máy nếu không được kiểm soát chặt chẽ có thể gây tác động nghiêm trọng đến môi trường và đời sống người dân. Do đó, đại biểu đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo đánh giá kỹ lưỡng các quy định liên quan, bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu cải cách thủ tục hành chính với yêu cầu bảo vệ môi trường. Việc đơn giản hóa thủ tục cho người dân và doanh nghiệp phải gắn với các cơ chế, quy định đủ mạnh để kiểm soát quá trình thực hiện, hướng tới mục tiêu cuối cùng là bảo vệ tốt nhất môi trường sống và sức khỏe của người dân.