Chủ tịch VSA: Phòng vệ thương mại để bảo vệ sản xuất, tạo nền tảng cho tăng trưởng cao

Tiếp nối thành công của Diễn đàn Phòng vệ thương mại năm 2024 và 2025, ngày mai (18/9), Cục Phòng vệ thương mại - Bộ Công Thương sẽ tổ chức Diễn đàn Phòng vệ thương mại năm 2026 với chủ đề: “Thúc đẩy năng lực sản xuất quốc gia - kiến tạo động lực cho tăng trưởng”.

Diễn đàn Phòng vệ thương mại năm 2026 được kỳ vọng sẽ tiếp tục là điểm kết nối quan trọng giữa chính sách và thực tiễn, giữa cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp; qua đó góp phần nâng cao nhận thức, tăng cường năng lực sử dụng các công cụ phòng vệ thương mại, bảo vệ sản xuất trong nước và tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững trong giai đoạn mới.

Trước thềm Diễn đàn, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với ông Nghiêm Xuân Đa - Chủ tịch Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA).

Ông Nghiêm Xuân Đa - Chủ tịch Hiệp hội Thép Việt Nam trả lời phỏng vấn Báo Công Thương.

- Từ thực tiễn ngành thép, ông hãy khái quát một vài nét chính về bức tranh phòng vệ thương mại thời gian qua. Ngành thép đang chịu sức ép như thế nào từ các biện pháp điều tra phòng vệ thương mại của các thị trường đối tác?

Ông Nghiêm Xuân Đa:  Tôi cho rằng phòng vệ thương mại là một trong những vấn đề nổi cộm nhất của ngành thép xuất khẩu Việt Nam hiện nay. Theo thống kê của Cục Phòng vệ thương mại, thép là mặt hàng phải đối mặt với nhiều vụ việc phòng vệ thương mại mới khởi xướng nhất trong số các mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam, với số lượng các vụ việc liên quan đến mặt hàng thép xuất khẩu khoảng gần một nửa tổng số các vụ việc liên quan đến hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam.

Tính đến giữa tháng 9/2026 là có 119 vụ tất cả liên quan đến thép và sản phẩm từ thép, trên tổng số 327 vụ. Riêng 9 tháng 2026 là 12/27 vụ mới phát sinh liên quan thép và các sản phẩm từ thép.

Mức độ và hình thức phòng vệ thương mại cũng ngày càng khắt khe hơn. Các vụ việc sẽ kiện kép chống bán phá giá và trợ cấp (như EU áp dụng hạn ngạch kèm thuế suất vượt hạn ngạch khoảng 50%, Mexico siết chặt quy định đăng ký danh sách nhà máy thép hợp lệ và mới ban hành thông báo áp thuế chống bán phá giá đối với thép cuộn cán nóng, Ấn Độ bổ sung thêm các tiêu chuẩn kỹ thuật đối với nguyên liệu đầu vào theo quy trình BIS...

Chưa kể, thời gian yêu cầu cung cấp thông tin rất ngắn như vụ kiện của Đài Loan cuối tháng 8/2026 vừa qua và yêu cầu doanh nghiệp gửi bảng trả lời câu hỏi ngay sau 1 tuần khi có đơn khởi xướng điều tra.... Chính vì vậy, phòng vệ thương mại đòi hỏi nguồn nhân lực và tài chính của doanh nghiệp tham gia lớn và kỹ năng cao.

Tuy nhiên, Hiệp hội Thép Việt Nam cũng ghi nhận một số tín hiệu tích cực. Trong các vụ việc điều tra tại thị trường EU, Canada và Australia, thép Việt Nam đã đạt mức thuế chống bán phá giá 0% hoặc biên độ thấp hơn đáng kể so với các quốc gia cùng bị điều tra. Đồng thời một số thị trường (EU, Canada...) đã công nhận ngành thép Việt Nam vận hành theo cơ chế kinh tế phi thị trường - đây là cơ sở pháp lý quan trọng, giúp doanh nghiệp Việt Nam có vị thế thuận lợi hơn trong các vụ việc tương tự về sau.

Phòng vệ thương mại gia tăng không chỉ là thách thức trước mắt mà về dài hạn còn là động lực để ngành thép Việt Nam nâng cao năng lực tuân thủ, minh bạch hóa dữ liệu sản xuất - xuất khẩu và củng cố vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

- Thép là một trong những ngành sản xuất nền tảng, có đặc thù vốn đầu tư lớn, thời gian hoàn vốn dài và liên quan đến nhiều ngành kinh tế khác. Từ thực tiễn của ngành, ông đánh giá thế nào về vai trò của các biện pháp phòng vệ thương mại trong việc duy trì môi trường cạnh tranh công bằng, bảo vệ năng lực sản xuất trong nước?

Ông Nghiêm Xuân Đa: Thép là ngành công nghiệp nền tảng đòi hỏi vốn đầu tư rất lớn, thời gian hoàn vốn kéo dài nhiều năm và có tác động lan tỏa tới hàng loạt ngành kinh tế khác như xây dựng, cơ khí, chế tạo...

Với đặc thù đó, chúng tôi xác định phòng vệ thương mại là một trong những công cụ hiệu quả nhằm bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng cho doanh nghiệp sản xuất trong nước trước hiện tượng hàng nhập khẩu tăng đột biến với dấu hiệu canh tranh không lành mạnh, đặc biệt từ các thị trường đang dư thừa công suất.

Trên thực tế, gần 20 năm qua, ngành thép Việt Nam đã chủ động sử dụng công cụ phòng vệ thương mại tương đối hiệu quả với những vụ việc đầu tiên khi các nhà sản xuất thép trong nước đề xuất khởi xướng điểu tra thép không gỉ, thép dài và phôi thép...

Tính đến nay, Việt Nam đã tiến hành khởi xướng điều tra 14 vụ việc phòng vệ thương mại liên quan đến các sản phẩm thép nhập khẩu vào Việt Nam. Những vụ việc trên đã góp phần to lớn trong việc ngăn chặn các hành vi cạnh tranh không lành mạnh đối với hàng hoá nhập khẩu từ nước ngoài vào Việt Nam, thúc đẩy sự phát triển ngành thép ngày nay trên bản đồ thép thế giới, đứng vị trí thứ 10 về sản xuất thép thô (theo xếp hạng của Hiệp hội Thép thế giới (WSA) vào tháng 9/2026).

Cùng với việc các hàng rào thuế quan của các Hiệp định thương mại tự do dần được xóa bỏ, các biện pháp phòng vệ thương mại sẽ ngày càng trở nên cần thiết nhằm tạo môi trường kinh doanh bình đẳng tại Việt Nam và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp trong nước ổn định sản xuất, từ đó tích cực đầu tư mở rộng và phát triển. Đây là những bước đi cần thiết để bảo vệ năng lực sản xuất trong nước, vốn đã và đang chịu áp lực lớn từ tình trạng dư cung thép trên thị trường toàn cầu.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng phòng vệ thương mại không đồng nghĩa với bảo hộ vô điều kiện. Đây phải là công cụ được sử dụng đúng quy định, minh bạch, dựa trên chứng cứ xác đáng - qua đó vừa bảo vệ được sản xuất trong nước, vừa duy trì được uy tín và vị thế của Việt Nam trong hệ thống thương mại đa phương.

- Từ câu chuyện ngành thép, theo ông phòng vệ thương mại cần được đặt ở vị trí nào trong chính sách phát triển công nghiệp của Việt Nam? Làm thế nào để công cụ này không chỉ được sử dụng khi ngành sản xuất đã chịu thiệt hại, mà có thể góp phần nhận diện sớm rủi ro, bảo vệ các ngành sản xuất nền tảng và củng cố năng lực tự chủ của nền kinh tế?

Ông Nghiêm Xuân Đa: Tôi nghĩ phòng vệ thương mại phải được đặt như một cấu phần chiến lược trong chính sách công nghiệp quốc gia, chứ không phải thứ chỉ mang ra dùng khi ngành đã bị thiệt hại - nhất là với các ngành nền tảng như thép, hóa chất, vật liệu xây dựng. Muốn công cụ này chuyển từ vai trò ứng phó sang nhận diện sớm rủi ro, cần thực hiện đồng bộ các nhiệm vụ, giải pháp sau:

Một là lồng ghép các kịch bản rủi ro thương mại vào chính sách chiến lược phát triển ngành thép.

Hai là củng cố hệ thống cảnh báo sớm của Bộ Công Thương theo hướng gắn với dữ liệu hải quan theo thời gian thực, để phát hiện biến động bất thường về kim ngạch, giá nhập khẩu theo từng mặt hàng, từng thị trường trước khi hình thành thiệt hại thực tế.

Ba là đồng bộ hóa phòng vệ thương mại với hàng rào kỹ thuật, quy chuẩn chất lượng và quy định xuất xứ, tránh để hàng nhập khẩu lách qua kẽ hở giữa các công cụ quản lý khác nhau.

Đặc biệt, chú trọng đến hệ thống cảnh báo sớm, cần tích hợp luôn cả dữ liệu phát thải, chuẩn bị cho các cơ chế như CBAM - vì tới đây, rủi ro với ngành thép không chỉ đến từ phá giá hay trợ cấp, mà còn từ việc doanh nghiệp không đáp ứng được yêu cầu về carbon.

Cuối cùng là tăng phối hợp thông tin liên ngành giữa Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, Hải quan, Hiệp hội Thép Việt Nam và cộng đồng doanh nghiệp, để dữ liệu sản xuất - nhập khẩu - tiêu thụ luôn được cập nhật kịp thời. Nếu làm được như vậy, phòng vệ thương mại sẽ không chỉ bảo vệ sản xuất trước mắt mà còn góp phần tạo nền tảng thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số; xa hơn để củng cố năng lực tự chủ của cả nền kinh tế.

Nhân Diễn đàn Phòng vệ thương mại năm 2026, thay mặt Hiệp hội Thép Việt Nam, xin được chân thành cảm ơn Bộ Công Thương, đặc biệt là Cục Phòng vệ Thương mại đã tổ chức Diễn đàn, giúp các doanh nghiệp thép, hiệp hội thép nâng cao nhận thức về vai trò và vị trí của phòng vệ thương mại. Thông qua những chia sẻ của các diễn giả tại Diễn đàn, các doanh nghiệp sẽ chuẩn bị tốt hơn, sẵn sàng hơn cho việc ứng phó với các vụ việc điều tra về phòng vệ thương mại.

- Xin cảm ơn những chia sẻ của ông!