Chu trình đầu tiên triển khai CT GDPT 2018: Sẵn sàng đi vào chiều sâu chất lượng

Cô Phạm Thị Thanh Hà hướng dẫn học sinh trong giờ học. Ảnh: NTCC

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy còn có những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện để bảo đảm tính thống nhất, hiệu quả bền vững trong giai đoạn tới.

Hiện thực hóa phát triển phẩm chất, năng lực người học

Trường THCS Đống Đa (phường Kim Liên, Hà Nội) đã thực hiện đúng định hướng đổi mới, đáp ứng yêu cầu phát triển phẩm chất và năng lực học sinh theo tinh thần của Chương trình GDPT 2018. Từ dạy học chú trọng kiến thức sang phát triển phẩm chất, năng lực người học đã được chuyển hóa khá rõ nét.

Khẳng định điều này, Phó Hiệu trưởng Đào Thị Cúc cho biết, giáo viên nhà trường thiết kế kế hoạch bài dạy bám sát mục tiêu, yêu cầu cần đạt theo quy định trong Chương trình. Các mục tiêu về phẩm chất được xác định cụ thể trong từng bài học, gắn với đặc trưng của từng môn học. Năng lực của học sinh được phát triển thông qua tăng cường hoạt động trải nghiệm, vận dụng, liên hệ thực tế, khuyến khích giải quyết vấn đề, trình bày quan điểm cá nhân.

Thầy cô bước đầu hướng dẫn học sinh khai thác AI như một công cụ hỗ trợ học tập; đồng thời rèn luyện các em năng lực chọn lọc thông tin, tư duy phản biện, sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Tuy vậy, ở một số tiết học, việc phát triển phẩm chất, năng lực còn mang tính lồng ghép, chưa thật sự trở thành trục xuyên suốt của hoạt động dạy học.

Chia sẻ cụ thể, theo bà Đào Thị Cúc, học sinh chủ động, tự tin hơn trong học tập, biết trình bày ý kiến cá nhân. Ví dụ, trong các môn khoa học xã hội, các em không còn thụ động tiếp nhận kiến thức, mà tích cực tham gia thảo luận, làm việc nhóm, trao đổi và phản biện. Qua đó, năng lực giao tiếp, hợp tác, tư duy phản biện phát triển rõ rệt.

Ở các môn như Khoa học tự nhiên, Công nghệ, Tin học, giáo viên tăng cường tổ chức hoạt động trải nghiệm, thí nghiệm, vận dụng kiến thức để giải quyết các tình huống thực tế. Qua đó, học sinh thấy được ý nghĩa của việc học, hình thành năng lực giải quyết vấn đề và vận dụng kiến thức vào cuộc sống.

Cùng thay đổi ở học sinh, giáo viên cũng có những chuyển biến tích cực trong nhận thức và hành động. Bà Đào Thị Cúc chia sẻ, giáo viên tích cực dự giờ, tham gia sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học, chú trọng trao đổi về cách tổ chức hoạt động học, cách đánh giá năng lực học sinh.

Việc chia sẻ kinh nghiệm trong tổ, nhóm chuyên môn giúp giáo viên từng bước tháo gỡ khó khăn khi triển khai chương trình mới. Thầy cô cũng quan tâm hơn đến thiết kế hoạt động học sáng tạo thay vì chỉ truyền thụ kiến thức; chú trọng ứng dụng, thử nghiệm các phương pháp dạy học tích cực phù hợp với đặc trưng của từng môn học.

Nằm trên địa bàn khó khăn, thầy trò Trường Tiểu học và THCS Huy Bắc (xã Phù Yên, Sơn La) cũng có những chuyển biến tích cực sau một chu trình triển khai Chương trình GDPT 2018. Theo Hiệu trưởng Cầm Văn Thân, học sinh đã thoát khỏi vai trò người tiếp nhận kiến thức thụ động. Thay vì chỉ ngồi nghe và ghi chép, các em trở thành trung tâm của quá trình dạy học, thể hiện sự mạnh dạn, tự tin hơn trong việc bày tỏ quan điểm cá nhân.

Phương thức học tập có thay đổi tích cực, học sinh chuyển sang hình thức học tập thông qua trải nghiệm, thường xuyên tham gia các hoạt động nhóm, thuyết trình và thực hiện các dự án học tập. Điều này giúp các em không chỉ hiểu bài sâu hơn, mà còn rèn luyện được các kỹ năng làm việc tập thể.

Với giáo viên, thực tiễn Trường Tiểu học và THCS Huy Bắc cho thấy, thầy cô chuyển đổi vai trò từ “người truyền thụ” sang “người đồng hành”. Đây là thay đổi cốt lõi nhất. Thay vì là nguồn tri thức duy nhất truyền đạt một chiều, giáo viên hiện nay đóng vai trò là người tổ chức, hướng dẫn, đồng hành cùng học sinh. Thầy cô không còn “giảng giải” mọi thứ, mà thiết kế tình huống để học sinh tự khám phá kiến thức.

Theo ông Cầm Văn Thân, Chương trình GDPT 2018 yêu cầu giáo viên phải chủ động hơn trong thiết kế kế hoạch bài dạy. Điều này đòi hỏi người dạy phải thoát khỏi các khuôn mẫu có sẵn, linh hoạt lựa chọn học liệu và xây dựng các hoạt động học tập phù hợp với năng lực thực tế của từng đối tượng học sinh trong lớp mình. Để đáp ứng mục tiêu phát triển năng lực, thầy cô cũng phải thành thạo các phương pháp dạy học tích cực như dạy học dự án, giải quyết vấn đề hoặc thảo luận nhóm; đồng nghĩa với việc phải đầu tư nhiều thời gian hơn cho công tác chuẩn bị và quản lý lớp học một cách khoa học.

Ông Cầm Văn Thân cũng nhắc đến sự thay đổi tư duy về đánh giá. Giáo viên không còn chỉ nhìn vào điểm số cuối kỳ mà đã chú trọng vào đánh giá thường xuyên và đánh giá quá trình. Sự thay đổi này giúp thầy cô theo sát từng bước tiến nhỏ nhất của học sinh, từ đó có những điều chỉnh kịp thời về phương pháp giảng dạy để hỗ trợ các em tốt hơn. Đồng thời, một chuyển biến không thể thiếu là việc tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy. Từ sử dụng các phần mềm trình chiếu đến các công cụ tương tác trực tuyến, giáo viên đang từng bước hiện đại hóa môi trường học tập.

Giờ học tại Trường Tiểu học và THCS Huy Bắc (Sơn La).

Những yêu cầu cần tiếp tục hoàn thiện

Bên cạnh nhiều kết quả rõ nét, ông Cầm Văn Thân cũng nhận thấy, việc triển khai thực hiện nội dung tích hợp ở một số bộ môn như Lịch sử và Địa lí, Khoa học tự nhiên vẫn còn gặp khó khăn về phân công chuyên môn (do trình độ đào tạo chuyên môn của giáo viên chưa phù hợp để giảng dạy), đòi hỏi phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa các giáo viên bộ môn.

Cùng đó là khó khăn về cơ sở vật chất, áp lực về mặt thời gian khi giáo viên phải làm quen với nhiều hình thức đánh giá mới. Thầy cô buộc phải sáng tạo hơn trong thiết kế kế hoạch bài dạy, ứng dụng công nghệ thông tin và linh hoạt trong việc lựa chọn học liệu phù hợp với đối tượng học sinh. Công việc hành chính và hồ sơ sổ sách thay đổi theo quy định mới cũng tạo áp lực cho nhà giáo. Đồng thời, việc phải tự bồi dưỡng liên tục để không bị lạc hậu trước sự phát triển của công nghệ và các yêu cầu khắt khe của Chương trình đôi khi khiến thầy cô quá tải.

Chỉ ra khó khăn, cô Phạm Thị Thanh Hà - giáo viên Trường Tiểu học Hiến Nam (Phố Hiến, Hưng Yên), nhấn mạnh đến nhận thức và năng lực triển khai không đồng đều giữa các địa phương, nhà trường, giáo viên. Cơ sở vật chất, thiết bị dạy học chưa đáp ứng yêu cầu đổi mới, đặc biệt ở vùng nông thôn, miền núi. Sĩ số lớp học đông, gây khó khăn cho việc tổ chức dạy học phát triển năng lực. Áp lực hành chính, hồ sơ sổ sách làm giảm thời gian đầu tư cho chuyên môn. Đâu đó còn có chỗ chưa thống nhất giữa chương trình, sách giáo khoa, kiểm tra đánh giá cũng là một khó khăn khi triển khai.

Từ thực tiễn Trường THCS Đống Đa, bà Đào Thị Cúc, cho rằng, điểm nghẽn lớn nhất ảnh hưởng đến tính thống nhất và hiệu quả của Chương trình GDPT 2018 hiện nay là lượng kiến thức trong một số môn học còn nặng, đặc biệt ở các môn học tích hợp. Thực tế cho thấy, dung lượng kiến thức lớn khiến giáo viên chịu áp lực hoàn thành chương trình, khó dành đủ thời gian cho các hoạt động trải nghiệm, vận dụng và phát triển năng lực học sinh theo đúng tinh thần của Chương trình.

Ở các môn tích hợp, nội dung trải rộng nhiều lĩnh vực, trong khi giáo viên được đào tạo theo đơn môn, dẫn đến việc triển khai chưa đồng đều, khó bảo đảm chiều sâu và tính thống nhất giữa các lớp, các trường. Đồng thời, học sinh, nhất là những em có năng lực trung bình, gặp khó khăn trong tiếp thu, dễ học theo hướng ghi nhớ, đối phó, làm giảm hiệu quả hình thành phẩm chất và năng lực. Điều này cũng tác động ngược trở lại công tác kiểm tra, đánh giá, khiến việc chuyển mạnh sang đánh giá năng lực còn gặp nhiều trở ngại.

Bên cạnh đó, việc triển khai Chương trình còn chịu tác động bởi một số điểm nghẽn khác như: Cơ sở vật chất, thiết bị dạy học ở một số thời điểm chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của chương trình mới; công tác bồi dưỡng, tập huấn giáo viên đôi khi còn nặng về lý thuyết, chưa sát thực tiễn lớp học; nhận thức của một bộ phận phụ huynh vẫn nặng về điểm số, thành tích, chưa đồng thuận hoàn toàn với định hướng đánh giá vì sự phát triển phẩm chất, năng lực của học sinh.

Hoạt động học tập tại Trường THCS Đống Đa (Hà Nội).

Để Chương trình đi vào chiều sâu chất lượng

Đề xuất giải pháp để nhà trường triển khai hiệu quả Chương trình GDPT 2018 trong giai đoạn mới, ông Hà Trung Thành - Hiệu trưởng Trường Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Khoen On (xã Khoen On, Lai Châu), nhắc đến đầu tiên về yêu cầu đội ngũ.

Theo đó, ông cho rằng, cần tuyển dụng, điều động giáo viên đảm bảo đủ số lượng, cơ cấu bộ môn giảm thiểu tình trạng dạy chéo ban; hỗ trợ kinh phí khuyến khích giáo viên học thêm chuyên ngành để giảng dạy môn tích hợp. Việc bồi dưỡng cần theo nhu cầu thực tế của giáo viên, tập trung vào: Thiết kế hoạt động học phát triển năng lực, dạy học phân hóa đối tượng học sinh; ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng AI; đẩy mạnh sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học, lấy tiết dạy thật làm trung tâm.

Riêng với môn tích hợp, ông Hà Trung Thành cho rằng, cần phân công giáo viên dạy theo chuyên ngành với từng phân môn; tăng cường sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học liên môn. Xây dựng kế hoạch dạy học theo hướng dạy song song các phân môn, không dạy theo tiến trình của sách giáo khoa nhưng vẫn đảm bảo tính logic của chương trình chung. Tiến độ dạy học có thể linh hoạt điều chỉnh, không áp đặt máy móc.

Với học sinh, ông Hà Trung Thành đề xuất tăng cường dạy học hỗ trợ tiếng Việt trong các môn, không chỉ ở Ngữ văn; tăng cường tổ chức các hoạt động nhóm nhỏ trong đó học sinh được thảo luận, thuyết trình; ưu tiên đánh giá sự tiến bộ, không so sánh học sinh với nhau.

Bảo đảm điều kiện cơ sở vật chất, thiết bị cũng là điều kiện quan trọng để triển khai Chương trình hiệu quả, theo ông Hà Trung Thành, bên cạnh việc nhà trường sử dụng linh hoạt phòng học bộ môn hiện có, đề nghị cấp trên cung cấp, bổ sung hệ thống thiết bị dạy học hiện chưa được cấp (lớp 7), còn thiếu, hoặc đã xuống cấp, hết hạn sử dụng…

Các phòng học bộ môn cũng cần đầy đủ trang thiết bị. Về việc này, nhà trường khuyến khích giáo viên tự làm đồ dùng dạy học bổ sung hệ thống đồ dùng, thiết bị dạy học của nhà trường… Ngoài ra, Hiệu trưởng Trường Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Khoen On nhấn mạnh thêm việc in và cấp phát sách giáo khoa Giáo dục địa phương cho các nhà trường…

Đề xuất các giải pháp triển khai, bà Đào Thị Cúc nhấn mạnh yêu cầu tăng cường bồi dưỡng chuyên môn cho đội ngũ giáo viên, đẩy mạnh sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học, tập trung vào thiết kế các hoạt động dạy học nhằm phát triển phẩm chất và năng lực người học; đồng thời chia sẻ kinh nghiệm sử dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong dạy học một cách an toàn, hiệu quả.

Bên cạnh đó, bà cho rằng cần rà soát, điều chỉnh kế hoạch giáo dục của nhà trường theo hướng linh hoạt hơn, qua đó giảm áp lực cho cả giáo viên và học sinh; thống nhất các tiêu chí đánh giá phẩm chất, năng lực phù hợp với điều kiện cụ thể của từng cơ sở giáo dục; tăng cường đánh giá thường xuyên thông qua sản phẩm học tập, dự án và các hoạt động trải nghiệm.

Đặc biệt, việc phối hợp chặt chẽ với phụ huynh cần được chú trọng hơn nữa, trong đó đẩy mạnh công tác tuyên truyền để phụ huynh hiểu đúng mục tiêu của Chương trình GDPT 2018, từ đó tạo sự đồng thuận trong đánh giá học sinh, hướng tới sự tiến bộ bền vững và lâu dài của người học.

Hiếu Nguyễn