Chú trọng chất lượng sản phẩm khoa học nhằm thúc đẩy các nhóm nghiên cứu mạnh

Phòng lab Viện tế bào gốc, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TPHCM. Ảnh: Hà An.

Tập trung chất lượng đề tài

Bộ GD&ĐT đang xây dựng dự thảo Thông tư quy định về nhóm nghiên cứu tiềm năng, nhóm nghiên cứu mạnh trong cơ sở giáo dục đại học để lấy ý kiến chuyên gia.

Một trong những nội dung trọng tâm là nâng cao chất lượng hoạt động nghiên cứu khoa học, chuyển từ chú trọng số lượng sang hiệu quả và giá trị thực chất.

Theo dự thảo, Bộ GD&ĐT dự kiến mức điểm quy đổi để đạt tiêu chí nhóm nghiên cứu mạnh là 100 điểm đối với khối khoa học xã hội và khoa học tự nhiên; 150 điểm đối với khối kỹ thuật và công nghệ.

Cụ thể, điểm được phân bổ dựa trên chất lượng các sản phẩm nghiên cứu khoa học. Trong đó, mỗi bài báo đăng trên tạp chí thuộc danh mục Web of Science (WoS) hoặc Scopus, nằm trong nhóm 0,1% xuất sắc nhất thế giới, được quy đổi thành 20 điểm.

Đối với bài báo đăng trên các tạp chí quốc tế thuộc danh mục SCIE, SSCI, AHCI của WoS, mức điểm được phân theo các nhóm Q1, Q2, Q3, Q4, dựa trên uy tín và chỉ số học thuật của tạp chí. Theo đó, bài báo đăng trên tạp chí Q1 (nhóm 25% tạp chí có chỉ số học thuật cao nhất) được tính 5 điểm, trong khi bài đăng trên tạp chí Q4 được tính 1 điểm.

Một số sản phẩm nghiên cứu khác cũng được quy đổi với mức điểm cao như bài đăng trong sách chuyên khảo của nhà xuất bản quốc tế có uy tín (15 điểm); bằng độc quyền sáng chế hoặc bằng bảo hộ giống cây trồng do cơ quan có thẩm quyền của Mỹ, Liên minh châu Âu, Nhật Bản hoặc quốc gia thuộc nhóm G7 cấp (12 điểm).

Đáng chú ý, dự thảo khuyến khích các nghiên cứu có khả năng ứng dụng và tạo tác động thực tế. Nhóm nghiên cứu có sản phẩm được chuyển giao, thương mại hóa; sản phẩm phục vụ hoạch định chính sách, phát triển kinh tế - xã hội, có giải thưởng được quy đổi tối đa 25 điểm. Đối với sản phẩm công nghệ chiến lược được cấp Bộ hoặc cấp quốc gia đánh giá cao về mức độ sẵn sàng, nhóm nghiên cứu có thể được tính tối đa 40 điểm.

Cách tính điểm này cho thấy dự thảo chú trọng phân hóa chất lượng sản phẩm nghiên cứu. Những bài báo xuất sắc, công trình có giá trị học thuật cao được đánh giá ở mức điểm tương xứng; đồng thời, các nghiên cứu có khả năng chuyển giao, thương mại hóa, giải quyết vấn đề thực tiễn và tạo tác động cho xã hội cũng được khuyến khích.

Qua đó, Bộ GD&ĐT hướng đến thúc đẩy chuyển dịch hoạt động nghiên cứu từ chú trọng số lượng sang chất lượng, hiệu quả và đóng góp thực chất cho phát triển kinh tế - xã hội.

Bên cạnh tiêu chuẩn về sản phẩm nghiên cứu, các nhóm nghiên cứu mạnh còn phải đáp ứng yêu cầu về nhân sự, trong đó có số lượng giảng viên cơ hữu, định hướng và mục tiêu nghiên cứu.

Theo quy định hiện hành, nhóm nghiên cứu mạnh được hưởng nhiều cơ chế ưu tiên như tham gia và thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu cấp quốc gia, dự án hợp tác quốc tế; sử dụng phòng thí nghiệm trọng điểm; được cử đi thực tập, làm việc tại các tổ chức nước ngoài; bố trí kinh phí hoạt động thường xuyên và hỗ trợ huy động các nguồn đầu tư ngoài ngân sách.

Trong khi đó, nhóm nghiên cứu tiềm năng được xem xét đặt hàng thực hiện nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, nhiệm vụ hợp tác quốc tế, hợp tác doanh nghiệp; đồng thời được ưu tiên hỗ trợ ươm tạo, nâng cao năng lực nghiên cứu để từng bước phát triển thành nhóm nghiên cứu mạnh.

Lab iMAC Trường Đại học Quản lý và Công nghệ TPHCM. Ảnh: NTCC.

Bệ phóng cho các nghiên cứu lớn

Theo các chuyên gia, nhà quản lý giáo dục, đây là chủ trương đúng đắn, được xem là bước chuyển cần thiết trong cách nhìn nhận và đánh giá hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo tại các trường đại học.

TS. Nguyễn Cảnh Tuấn, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Quản lý và Công nghệ TPHCM (UMT), bày tỏ đồng tình với chủ trương này. Theo ông, mục tiêu của nghiên cứu khoa học không chỉ dừng lại ở việc tạo ra tri thức mới hay công bố các bài báo khoa học. Quan trọng hơn, những tri thức và kết quả nghiên cứu đó cần đóng góp thiết thực cho sự phát triển của xã hội.

Với nghiên cứu ứng dụng, nhà khoa học cần đặt ra những câu hỏi cụ thể: Nghiên cứu này giải quyết được vấn đề gì? Ai là người được hưởng lợi? Giá trị mà nghiên cứu mang lại là gì? Đó có thể là một công nghệ giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất, một giải pháp giúp địa phương giải quyết vấn đề môi trường, giao thông hoặc một mô hình quản lý giúp sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn.

Đánh giá về cách quy đổi điểm trong dự thảo, PGS.TS. Huỳnh Thiên Tài (Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường TPHCM) cho rằng, việc dành mức điểm cao cho các bài báo thuộc nhóm 0,1% xuất sắc nhất thế giới là hợp lý. Đây là chuẩn mực nghiên cứu rất cao, không phải nhà khoa học nào cũng có thể đạt được.

Về việc khuyến khích các sản phẩm sở hữu trí tuệ, PGS.TS. Huỳnh Thiên Tài nhận định, đây là điểm phù hợp với bối cảnh số lượng bằng sáng chế và sản phẩm sở hữu trí tuệ của Việt Nam còn khá khiêm tốn so với mặt bằng chung thế giới, đặc biệt là các nước phát triển.

“Khi được tính điểm cao, sẽ là động lực lớn cho nhà khoa học tập trung nghiên cứu để có bằng sáng chế. Bên cạnh đó, việc tính điểm cao cho hoạt động chuyển giao, thương mại hóa nghiên cứu là chủ trương rất phù hợp để các đề tài khoa học có thể nhanh đi vào cuộc sống”, PGS.TS. Huỳnh Thiên Tài nói.

Từ góc độ quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo tại UMT, TS. Nguyễn Cảnh Tuấn cho rằng, các trường đại học cần chủ động tham gia giải quyết những vấn đề thực tiễn của doanh nghiệp, địa phương và xã hội, đặc biệt là các bài toán thuộc những lĩnh vực chiến lược phát triển của quốc gia.

Theo ông, nhà khoa học không nên chỉ nghiên cứu những gì mình đã có sẵn năng lực hoặc điều kiện thuận lợi, mà cần nhìn vào những vấn đề xã hội đang cần giải quyết để xác định định hướng nghiên cứu và từng bước phát triển năng lực đáp ứng.

TS. Nguyễn Cảnh Tuấn cũng cho rằng, khi các trường đại học thực sự tạo ra những kết quả nghiên cứu có giá trị, chính nhà trường sẽ được hưởng lợi. Những sáng chế, giải pháp công nghệ, tài sản trí tuệ được chuyển giao hoặc thương mại hóa có thể tạo nguồn thu, giúp các trường tái đầu tư cho nghiên cứu, phát triển đội ngũ và nâng cao năng lực khoa học, công nghệ.

“Như vậy, hoạt động nghiên cứu không chỉ là một khoản chi của nhà trường mà còn có thể trở thành một động lực phát triển bền vững”, TS. Nguyễn Cảnh Tuấn nói.

Về cách tính điểm, PGS.TS. Huỳnh Thiên Tài cho rằng, cần có quy định cụ thể hơn đối với từng lĩnh vực để phù hợp với những đặc thù khác nhau.

“Sự thay đổi cách tính điểm sẽ giúp nhiều nhóm nghiên cứu thay đổi mục tiêu theo hướng tập trung vào thực chất, làm những công trình khoa học lớn, có sức ảnh hưởng thay vì làm nhiều đề tài quy mô nhỏ như trước đây”, PGS.TS. Huỳnh Thiên Tài nói.