Chùa Âng - Di sản văn hóa Khmer cổ kính giữa miền Tây sông nước
Nằm nép mình dưới những tán cổ thụ hàng trăm năm tuổi, trong quần thể danh thắng quốc gia Ao Bà Om, chùa Âng là một trong những ngôi chùa Khmer tiêu biểu và cổ kính bậc nhất vùng Tây Nam Bộ, thu hút đông đảo du khách đến tham quan, chiêm bái và tìm hiểu văn hóa.
Tọa lạc tại phường Nguyệt Hóa, tỉnh Vĩnh Long (trước đây thuộc phường 8, TP Trà Vinh, tỉnh Trà Vinh), ngôi chùa được xem là một trong những trung tâm Phật giáo Theravada (Phật giáo Nam tông) quan trọng của cộng đồng người Khmer. Theo sử liệu, chùa được khởi dựng từ năm 990, trải qua nhiều lần trùng tu, mở rộng, trong đó có đợt đại trùng tu vào năm Thiệu Trị thứ 3 (1842), mang theo chiều sâu lịch sử hơn một thiên niên kỷ.
Cổng chính chùa Âng nổi bật với sắc vàng rực rỡ, là gam màu tượng trưng cho trí tuệ và sự giác ngộ trong Phật giáo Nam tông. Trên đỉnh cổng, các phù điêu chạm khắc hình chim thần Garuda, tiên nữ Keynor, chằn Yeak… được tạo tác tinh xảo, phản ánh vũ trụ quan và mỹ thuật truyền thống của người Khmer Nam Bộ.
Cổng chính của chùa được xây dựng theo lối "Tam quan" (ba cửa) điển hình trong kiến trúc Phật giáo, nhưng mang đậm bản sắc Khmer Nam Bộ.
Lối vào chùa là những hành lang phủ bóng cây cổ thụ, rêu phong theo năm tháng. Không gian tĩnh lặng, mát lành ấy như tách biệt hoàn toàn với nhịp sống bên ngoài, đưa con người bước vào thế giới tâm linh an nhiên, trầm mặc.
Tòa chính điện là trung tâm của quần thể kiến trúc chùa Âng, nơi hội tụ tinh hoa điêu khắc gỗ, đá và gạch ngói. Phía trước là cột cờ với biểu tượng chim thần Keynor.
Gian thờ chính đặt tượng Phật Thích Ca Mâu Ni uy nghi ở vị trí trung tâm. Xung quanh là các tượng Phật nhỏ cùng hệ thống cột trụ trang trí công phu, tạo nên không gian tâm linh vừa linh thiêng, vừa ấm áp.
Đặc biệt, trần và tường chính điện được phủ kín bởi các bức tranh bích họa tái hiện trọn vẹn cuộc đời Đức Phật Thích Ca Mâu Ni: từ đản sinh, xuất gia, tu hành, thành đạo đến nhập Niết bàn. Đây không chỉ là tác phẩm mỹ thuật mà còn là “giáo trình trực quan” truyền dạy giáo lý Phật giáo cho cộng đồng Khmer qua nhiều thế hệ.
Ngôi chùa chỉ tôn thờ duy nhất Đức Phật Thích Ca, đúng với truyền thống của hệ phái Phật giáo Nam tông Khmer. Gian thờ có bệ thờ rộng gần 30 m², đặt tượng Phật chính cao 2,1 m; xung quanh là khoảng 50 pho tượng Phật nhỏ hơn, được chế tác từ đá và gỗ.
Hệ thống 18 hàng cột gỗ quý như gỗ sao, gỗ dầu nâng đỡ toàn bộ mái chùa, trong đó 12 cột được sơn son thếp vàng.
Hồ nước bao quanh khu vực thờ tự chính, không chỉ tạo không khí mát mẻ mà còn làm tăng thêm vẻ thâm nghiêm, tĩnh lặng cho chốn thiền môn.
Trong khuôn viên chùa còn có cụm tháp gồm 5 ngọn, tượng trưng cho núi Tu Di (Sumeru) - trung tâm vũ trụ theo quan niệm Ấn Độ giáo và Phật giáo. Các vòng rào bao quanh tượng trưng cho đại dương và lục địa, đồng thời thể hiện tư tưởng Phật giáo vượt lên, giác ngộ và hòa quyện với tín ngưỡng bản địa. Đây cũng là nơi an trí xá lợi và thờ phụng các vị sư trụ trì qua các thời kỳ.
Không chỉ là một công trình kiến trúc, chùa Âng còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng người Khmer. Vào các dịp lễ lớn như Chol Chnam Thmay (Tết cổ truyền Khmer), Sene Dolta (lễ cúng ông bà), Ok Om Bok (lễ cúng Trăng), hàng nghìn người dân Khmer, Kinh, Hoa cùng du khách thập phương lại tụ hội về đây, tạo nên không gian giao lưu văn hóa đậm đà bản sắc.
Đến năm 1994, chùa Âng được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp Quốc gia, khẳng định giá trị tiêu biểu về lịch sử, kiến trúc và văn hóa.
Cùng với dòng người hành hương, du khách tham quan và người dân buôn bán nhỏ lẻ, chùa Âng hiện lên như một không gian văn hóa sống động, trật tự và an hòa.
Hơn một thiên niên kỷ đứng lặng dưới rừng sao cổ thụ, chùa Âng không chỉ là kiệt tác kiến trúc Khmer uy nghi mà còn là một “di sản sống” bền bỉ giữa dòng chảy thời đại. Rời chốn thiền môn, điều đọng lại không chỉ là sự ngưỡng vọng trước một di tích quốc gia, mà còn là cảm giác an yên sâu lắng, nơi Đạo, Đời và Thiên nhiên hòa quyện trọn vẹn.
