Chùa Bà Đức Sanh: Nơi giữ mạch nguồn tín ngưỡng dân gian

Chùa Bà Đức Sanh vẫn lưu giữ nhiều dấu ấn của kiến trúc dân gian truyền thống.

Dấu xưa trong không gian phố thị

Chùa Bà Đức Sanh nằm bên đình làng Đức Thắng (tổ dân phố 12), tạo thành một quần thể kiến trúc mang đậm dấu ấn văn hóa dân gian của cư dân vùng biển. Theo tư liệu về di tích, chùa được tạo dựng vào giữa thế kỷ XIX (năm 1844), dưới thời vua Thiệu Trị. Thuở ban đầu, Đức Sanh Tự chỉ là một am nhỏ được dựng bằng tranh tre, nứa lá trên khu đất khoảng 4.000 m². Khi ấy, không gian quanh chùa còn hoang sơ với cây cối, ao đầm, tạo nên một vùng tĩnh mịch để người dân tìm đến thờ phụng “Tam vị Thánh Mẫu”.

Bà Thái Thị Qua (thành viên Ban Trị sự chùa Bà Đức Sanh) cho biết: Tên gọi Đức Sanh Tự cũng hàm chứa ý nghĩa nơi thờ mẹ sanh, mẹ dưỡng và mẹ độ. Bên cạnh tam vị Thánh Mẫu, nơi đây còn thờ 5 bà Ngũ Hành và 12 bà mụ - những vị nữ thần gắn với quan niệm dân gian về sự sinh thành, che chở và phù trợ con người. Trải qua bao thăng trầm lịch sử, sau nhiều lần được trùng tu, tôn tạo, di tích trở thành một quần thể kiến trúc tôn nghiêm, hoàn chỉnh hơn và Nhân dân địa phương vẫn gọi với cái tên quen thuộc là “chùa Bà Đức Sanh”.

Chùa Bà Đức Sanh là không gian văn hóa được người dân địa phương gìn giữ qua nhiều thế hệ

Với những người phụ nữ địa phương, không gian ấy như một chốn yên bình để họ tới gửi gắm niềm tin, xin được phù hộ, trợ giúp cho việc mang thai, “vượt cạn” thuận lợi, mong những đứa trẻ được sinh ra và lớn lên bình an. Chị Nguyễn Thị Hai (tổ dân phố 12, phường Phan Thiết) chia sẻ: “Mỗi lần đến chùa, tôi cảm thấy lòng mình nhẹ nhàng hơn. Không gian ở đây rất yên tĩnh, bước vào là thấy bình tâm”.

Từ di tích đến điểm đến văn hóa

Qua gần 2 thế kỷ, chùa Bà Đức Sanh vẫn lưu giữ nhiều dấu ấn của kiến trúc dân gian truyền thống. Quần thể được xây dựng, lắp ghép bằng kỹ thuật và vật liệu dân gian đương thời, trong đó kết cấu gỗ giữ vai trò chính. Hầu hết các vì cột, kèo, con đội… được làm từ các loại gỗ quý và được trau chuốt tinh xảo, tạo dáng công phu bằng kỹ thuật thủ công truyền thống. Mái chùa lợp ngói âm dương, các họa tiết điêu khắc, chạm trổ, đắp nổi ở ngoại và nội thất tạo nên vẻ đẹp đặc trưng; vừa hài hòa uyển chuyển nhưng cũng đầy nét trang nghiêm, huyền bí của một thiết chế văn hóa tâm linh.

Điều đáng chú ý là trong không gian kiến trúc ấy, yếu tố tâm linh không tách rời đời sống cộng đồng. Chùa cũng được sự bảo hộ của vương triều nhà Nguyễn qua 2 sắc phong dưới đời vua Duy Tân và Khải Định. 2 đạo sắc hiện được bảo quản tại đình làng Đức Thắng. Sự hiện diện của sắc phong và mối liên hệ giữa đình với chùa cho thấy vai trò của các thiết chế tín ngưỡng trong đời sống cộng đồng cư dân địa phương từ nhiều thế hệ. Năm 2005, chùa Bà Đức Sanh đã được xếp hạng là di tích cấp tỉnh. Từ đó, vào các dịp tế lễ, ngày càng thêm nhiều bà con địa phương và khách thập phương đến tham quan, chiêm bái…

Mái chùa lợp ngói âm dương, các họa tiết điêu khắc, chạm trổ, đắp nổi đặc trưng

Giữa trung tâm Phan Thiết, chùa Bà Đức Sanh vẫn giữ được một khoảng không gian tương đối rộng với sân, cột cờ, cây xanh và hoa kiểng. Bước qua cổng chùa, sự náo nhiệt của phố thị dường như được bỏ lại phía sau, nhường chỗ cho một không gian tĩnh lặng, gần gũi và đậm màu sắc văn hóa dân gian. Đó cũng chính là sức sống của tín ngưỡng thờ Mẫu, một loại hình tín ngưỡng dân gian đã tồn tại lâu bền trong đời sống người Việt.

Khi được gìn giữ gắn với không gian cộng đồng, những giá trị ấy không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa, mà còn mở thêm một hướng để các di sản tín ngưỡng trở thành điểm kết nối với hoạt động tham quan, trải nghiệm của du khách.