Chung tay hiện thực hóa khát vọng của thanh niên vì một tương lai tươi sáng

Với chủ đề “Chung tay hiện thực hóa khát vọng của thanh niên cho một tương lai tươi sáng”, sự kiện là lời kêu gọi mạnh mẽ về việc đặt thế hệ trẻ ở vị trí trung tâm của các chính sách phát triển bền vững.

Phát biểu tại chương trình, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh, Ngày Dân số Thế giới năm nay diễn ra trong bối cảnh toàn cầu đang trải qua những biến động sâu sắc về kinh tế, xã hội, môi trường, khoa học công nghệ và nhân khẩu học. Trong bức tranh nhiều thay đổi đó, thế hệ trẻ - nhóm dân số đông đảo nhất - chính là động lực cốt lõi quyết định sự thịnh suy của mỗi quốc gia.

Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên phát biểu. Ảnh: Thành Long

Theo Báo cáo Thanh niên thế giới 2026 của Liên hợp quốc, thế giới hiện có hơn 8,2 tỷ người, trong đó có tới 1,3 tỷ người thuộc độ tuổi từ 15 đến 24. Trên quy mô toàn cầu, tỷ lệ thanh niên từ 15-24 tuổi đang có xu hướng giảm dần, từ 17,8% năm 2000 xuống còn 15,6% năm 2025 và dự báo sẽ chỉ còn 13,3% vào năm 2050. Thậm chí, ở một số quốc gia và vùng lãnh thổ, tỷ lệ này được dự báo sẽ rơi xuống mức rất thấp vào năm 2050 như Trung Quốc (6,5%), Hàn Quốc (6,4%) hay Nhật Bản (8,1%).

Bên cạnh xu hướng già hóa, giới trẻ toàn cầu vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản mang tính cấu trúc. Báo cáo của Liên hợp quốc chỉ ra thực trạng đáng báo động: Gần 1 trong 5 phụ nữ từ 20-24 tuổi kết hôn trước 18 tuổi; cứ 4 phụ nữ từ 15-24 tuổi ở các nước thu nhập thấp và trung bình thì có 1 người tử vong trong hoặc sau khi sinh nở. Những số liệu này khẳng định việc bảo đảm quyền tiếp cận bình đẳng, không phân biệt đối xử đối với dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản là điều kiện then chốt để các quốc gia phát huy tiềm năng dân số.

Đối với Việt Nam, ba thập kỷ qua, nước ta đã đạt được nhiều thành tựu lớn trong việc thu hẹp khoảng cách phát triển, cải thiện đáng kể Chỉ số phát triển con người (HDI), giảm mạnh tỷ lệ suy dinh dưỡng và tử vong ở bà mẹ, trẻ em. Việt Nam hiện đang ở trong thời kỳ cơ cấu dân số vàng với gần 70 triệu người trong độ tuổi lao động (15-64 tuổi). Đây là nguồn lực vô giá để đất nước bứt phá, bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Dù vậy, Ban Chỉ đạo Quốc gia và Bộ Y tế cũng thẳng thắn chỉ ra 4 thách thức lớn đặt ra đối với giới trẻ.

Thứ nhất, xu hướng kết hôn muộn và giảm sinh. Nếu giai đoạn 1999-2019 (20 năm) chỉ tăng từ 24,1 lên 25,2 tuổi, thì chỉ trong 5 năm (2019-2024) đã tăng mạnh từ 25,2 lên 27,3 tuổi. Tâm lý ngại sinh, sinh ít hoặc không sinh con ở giới trẻ đang kéo mức sinh xuống thấp, để lại hệ lụy nghiêm trọng về thiếu hụt lao động và đẩy nhanh tốc độ già hóa.

Thứ hai, mất cân bằng giới tính khi sinh, tỷ số giới tính khi sinh liên tục vượt ngưỡng cân bằng tự nhiên (104-106 bé trai/100 bé gái). Hệ quả tương lai là một bộ phận nam giới sẽ khó có cơ hội kết hôn, làm gia tăng nguy cơ bất ổn xã hội, bạo lực giới và tội phạm xuyên quốc gia.

Thứ ba, tỷ lệ mang thai, sinh con ở tuổi chưa thành niên có xu hướng tăng. Đáng chú ý, tỷ lệ phụ nữ 20-24 tuổi có con ở tuổi chưa thành niên tăng từ 4,7% (2014) lên 8,2% (2021), cá biệt tại Trung du và miền núi phía Bắc tăng vọt lên 19,9%. Tỷ lệ tảo hôn vùng đồng bào dân tộc thiểu số tuy giảm nhưng vẫn ở mức cao (14,8% năm 2023). Bên cạnh đó, thể chất thanh niên tăng chậm khi chiều cao trung bình của nam giới năm 2020 đạt 168,1cm và nữ giới đạt 156,2cm, chưa đáp ứng được kỳ vọng.

Thứ tư, tốc độ già hóa dân số thuộc nhóm nhanh nhất thế giới: Năm 2024, cứ 2 trẻ em có 1 người cao tuổi, nhưng dự báo 50 năm sau (năm 2074), tỷ lệ này sẽ là 2 trẻ em đổi lại 4 người cao tuổi. Áp lực an sinh xã hội và chăm sóc người cao tuổi sẽ đè nặng lên vai thế hệ trẻ hôm nay.

Để giải quyết căn cơ các nút thắt trên, hệ thống thể chế chính sách của Việt Nam đang được hoàn thiện mạnh mẽ. Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Dân số, đồng thời phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035.

Quang cảnh chương trình. Ảnh: Thành Long

Tại buổi lễ, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên đề nghị Cục Dân số chủ động phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành, địa phương thực hiện hiệu quả Luật Dân số và Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026-2035. Đặc biệt, phải đổi mới mạnh mẽ công tác truyền thông, đẩy mạnh chuyển đổi số và nâng cao năng lực dự báo biến động nhân khẩu học.

Đối với các bộ, ngành và địa phương tiếp tục chỉ đạo sâu sát, bảo đảm tối đa nguồn lực cho công tác dân số; tổ chức phổ biến, quán triệt sâu rộng các nội dung cốt lõi của Luật Dân số nhằm chuyển đổi toàn diện nhận thức của cán bộ, đảng viên và nhân dân.

Đối với các tổ chức quốc tế, Bộ Y tế đề nghị Liên hợp quốc, UNFPA tiếp tục đồng hành, hỗ trợ Việt Nam cả về kỹ thuật lẫn tài chính, chia sẻ các kinh nghiệm quốc tế quý báu để ứng phó hiệu quả với các thách thức mới.