Chung tay xây dựng 'lá chắn xanh' cho vùng Thủ đô Hà Nội

Việc thành phố Hà Nội cùng các địa phương ký kết Quy chế phối hợp liên vùng trong quản lý môi trường không chỉ tạo cơ sở pháp lý cho hành động đồng bộ mà còn mở ra cách tiếp cận mới nhằm xử lý những điểm nghẽn tồn tại nhiều năm, hướng tới phát triển xanh và bền vững.

Thành phố Hà Nội phát sinh khoảng 8.000 tấn rác sinh hoạt, 2.100-2.500 tấn chất thải xây dựng mỗi ngày. Trong ảnh: Nhà máy Điện rác Seraphin tại Khu xử lý chất thải rắn Xuân Sơn (phường Tùng Thiện). Ảnh: Nguyễn Quang

Từ “bài toán của Hà Nội” đến thách thức của Vùng Thủ đô

Trong nhiều năm qua, môi trường luôn là vấn đề được người dân Thủ đô đặc biệt quan tâm. Chỉ số chất lượng không khí nhiều khu vực liên tục ghi nhận ở mức xấu, những dòng sông đen đặc chảy qua nội đô đến áp lực ngày càng lớn trong xử lý chất thải rắn… đang trở thành một trong những lực cản đối với mục tiêu phát triển bền vững của Hà Nội.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong giai đoạn 2023-2025, nồng độ bụi mịn PM2.5 trung bình năm tại thành phố Hà Nội thường xuyên ở mức trên 40µg/Nm³, vượt từ 1,5 đến 2 lần quy chuẩn cho phép. Riêng năm 2025, chỉ số này lên tới 48,5µg/Nm³, trong khi quy chuẩn cho phép là 25µg/Nm³, đã phản ánh mức độ ô nhiễm cao; khoảng 1/3 số ngày trong năm có chất lượng không khí vượt ngưỡng quy chuẩn quốc gia. Kết quả nghiên cứu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy, nếu chỉ tính riêng các nguồn phát sinh nội tại của Hà Nội, giao thông chiếm tới 59%; bụi đường và hoạt động xây dựng khoảng 28%; đốt mở và sinh hoạt dân sinh khoảng 11%; công nghiệp khoảng 2%.

Song theo các chuyên gia, ô nhiễm không khí tại Hà Nội là kết quả cộng hưởng của nhiều nguồn phát thải trong toàn vùng, cộng với các yếu tố khí tượng đặc thù của Đồng bằng Bắc Bộ. Hiện tượng nghịch nhiệt thường xuất hiện trong mùa khô khiến bụi mịn khó khuếch tán, làm trầm trọng thêm tình trạng ô nhiễm.

Không chỉ không khí, hệ thống sông ngòi của Hà Nội cũng đang chịu sức ép rất lớn. Các sông liên tỉnh như: Nhuệ, Đáy, Cầu, Cà Lồ, Bắc Hưng Hải đều đã xuất hiện dấu hiệu ô nhiễm nghiêm trọng. Riêng sông Nhuệ - đoạn qua Hà Nội, toàn bộ các điểm quan trắc đều bị ô nhiễm hữu cơ, dinh dưỡng, vi sinh. Bốn con sông nội đô: Tô Lịch, Kim Ngưu, Lừ, Sét cũng là những điểm nóng ô nhiễm kéo dài nhiều năm.

Áp lực chất thải rắn cũng ngày càng gia tăng. Trung bình mỗi ngày, Hà Nội phát sinh khoảng 8.000 tấn rác sinh hoạt, 2.100-2.500 tấn chất thải xây dựng, 1.500 tấn bùn thải và gần 1.500 tấn phân bùn bể phốt. Những con số này cho thấy, nếu chỉ xử lý theo địa giới hành chính thì rất khó giải quyết tận gốc các vấn đề môi trường.

Phối hợp để xử lý ô nhiễm xuyên địa giới

Mới đây, tại hội nghị điều phối môi trường Vùng Thủ đô Hà Nội, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành chỉ rõ, các vấn đề như: Ô nhiễm không khí, ô nhiễm nguồn nước, quản lý chất thải rắn, an ninh nguồn nước hay ứng phó sự cố môi trường đều mang tính liên vùng, vượt ra ngoài phạm vi quản lý của từng địa phương. Do đó, việc hình thành cơ chế phối hợp giữa UBND thành phố Hà Nội và các tỉnh: Phú Thọ, Thái Nguyên, Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình để giải quyết ô nhiễm môi trường được xem là yêu cầu cấp bách.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Bùi Duy Cường cho biết, các địa phương sẽ tập trung xây dựng cơ sở dữ liệu môi trường dùng chung, thực hiện kiểm kê liên vùng, xây dựng hệ thống quan trắc và dự báo, đồng thời chuẩn bị sẵn sàng các kịch bản ứng phó sự cố môi trường xuyên địa giới. Khi hệ thống dữ liệu được đồng bộ, các cơ quan quản lý có thể theo dõi chất lượng môi trường theo thời gian thực, nâng cao khả năng dự báo và cảnh báo sớm nguy cơ ô nhiễm.

Cùng với Hà Nội, các địa phương trong Vùng Thủ đô Hà Nội cũng được xác định có vai trò đặc biệt quan trọng trong kiểm soát nguồn phát thải. Theo Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Lê Hoài Nam, nhiều cơ sở công nghiệp lớn tại Thái Nguyên, Bắc Ninh, Ninh Bình có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng không khí toàn vùng. Do đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề xuất mở rộng mạng lưới cảm biến chất lượng không khí, ưu tiên bổ sung tại các khu công nghiệp có nguy cơ phát thải lớn.

Đối với môi trường nước, Hà Nội cùng các địa phương trong lưu vực sông Nhuệ - Đáy, Bắc Hưng Hải và sông Cầu sẽ phối hợp kiểm soát nguồn thải, nạo vét, khơi thông dòng chảy, điều tiết nguồn nước nhằm tăng khả năng tự làm sạch của các dòng sông. Các địa phương cũng sẽ phối hợp xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, chia sẻ dữ liệu quan trắc, huy động nguồn lực xã hội hóa, chủ động chuẩn bị các phương án ứng phó sự cố môi trường quy mô lớn. “Việc Hà Nội cùng các tỉnh: Phú Thọ, Thái Nguyên, Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình bắt tay thiết lập cơ chế phối hợp được kỳ vọng tạo ra “lá chắn xanh” chung cho toàn Vùng Thủ đô Hà Nội”, ông Lê Hoài Nam cho biết.

Bảo vệ môi trường không thể là cuộc chiến của riêng Hà Nội hay bất kỳ địa phương nào. Liên kết vùng, chia sẻ dữ liệu, đồng bộ giải pháp và cùng chịu trách nhiệm chính là hướng đi tất yếu để tháo gỡ những “điểm nghẽn” tồn tại từ nhiều năm.