Chuỗi giá trị toàn cầu: Việt Nam nâng vị thế bằng gì?

Việt Nam ở đâu trong chuỗi giá trị toàn cầu?

Gần 244 tỷ USD vốn đầu tư nước ngoài đổ vào ASEAN trong năm 2025, nhưng thương mại nội khối chỉ chiếm khoảng 22%. Hai con số được đưa ra tại phiên thảo luận “Định vị lại Việt Nam và ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu”, thuộc Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026, sáng 27/10 tại Tp.HCM, đặt ra câu hỏi về vị trí của doanh nghiệp Việt Nam trong mạng lưới sản xuất quốc tế, nhất là ở những công đoạn tạo giá trị cao.

Các diễn giả trao đổi tại phiên thảo luận “Định vị lại Việt Nam và ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu”, thuộc Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 tại Tp.HCM.

Theo ông Sacha Dray - chuyên gia kinh tế Ngân hàng Thế giới (WB), ASEAN có gần 700 triệu dân, quy mô kinh tế khoảng 4.000 tỷ USD, nhưng thương mại nội khối chỉ đạt 22%, thấp hơn nhiều so với mức 60% của Liên minh châu Âu (EU). Mức độ tham gia chuỗi giá trị khu vực của ASEAN cũng chỉ bằng khoảng một phần ba tổng mức độ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu, so với tỷ lệ 70% tại EU.

“Điều này cho thấy sản xuất của ASEAN còn phụ thuộc lớn vào thị trường và mạng lưới cung ứng bên ngoài, khiến khu vực dễ chịu tác động từ biến động thương mại quốc tế”, ông Dray nhận định.

Theo chuyên gia WB, chênh lệch thu nhập giữa nước nghèo nhất và giàu nhất ASEAN vào khoảng 1:17, so với mức 1:8 tại EU. Sự khác biệt về sức mua và nhu cầu tiêu dùng khiến hàng hóa khó tiếp cận thị trường các nước thành viên. Trong sản xuất, Thái Lan có thế mạnh về ô tô, Malaysia và Singapore phát triển bán dẫn, còn Việt Nam tham gia sâu vào hoạt động lắp ráp. Tuy nhiên, liên kết giữa các trung tâm công nghiệp này vẫn hạn chế, nhiều công đoạn phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài ASEAN.

Đối với Việt Nam, yêu cầu đặt ra là phát triển doanh nghiệp cung ứng trong nước, mở rộng sự tham gia vào những công đoạn có hàm lượng công nghệ cao, qua đó tăng giá trị giữ lại từ sản xuất và xuất khẩu.

Bà Nguyễn Thụy Lam Tuyền - Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc điều hành quốc gia của ADB tại Việt Nam nhận định sức hấp dẫn đầu tư của ASEAN ngày càng gắn với năng lực sản xuất tiên tiến, nguồn nhân lực kỹ thuật và khả năng kết nối khu vực. Việt Nam, Thái Lan, Malaysia và Indonesia đang đẩy mạnh đầu tư công nghệ, số hóa và tự động hóa. Theo bà, sự bổ trợ giữa các nền kinh tế sẽ tạo cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam phát triển năng lực cung ứng và tham gia những công đoạn sản xuất mới.

Phó Chủ tịch UBND TPHCM Nguyễn Công Vinh bắt tay, trao đổi với đại diện doanh nghiệp tại khu vực triển lãm bên lề Diễn đàn Kinh tế Mùa thu năm 2026, sáng 27-10, tại Tp.HCM.

Phát biểu tại phiên thảo luận, ông Nguyễn Công Vinh - Phó Chủ tịch UBND Tp.HCM dẫn Báo cáo Tương lai việc làm năm 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, theo đó đến năm 2030, thị trường lao động toàn cầu có thể tạo ra 170 triệu việc làm mới, đồng thời mất đi khoảng 92 triệu việc làm. Khoảng 39% kỹ năng hiện có của người lao động được dự báo sẽ thay đổi hoặc trở nên lạc hậu.

“Những con số này cho thấy lợi thế sẽ thuộc về những nền kinh tế chuẩn bị đủ nhanh về con người, thể chế và dữ liệu”, ông Vinh nhấn mạnh.

Theo ông Nguyễn Công Vinh, các nền kinh tế cần tăng cường kết nối công nghệ, dữ liệu, vốn và nhân lực xuyên biên giới. Với Việt Nam, chất lượng nguồn nhân lực và khả năng ứng dụng công nghệ sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Muốn giữ giá trị, doanh nghiệp Việt phải làm chủ công nghệ

Ngành gỗ là một trường hợp đáng chú ý khi xem xét vị trí của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu. Ông Ngô Sỹ Hoài - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST) cho biết hiệp hội có hơn 1.000 doanh nghiệp thành viên. Sản phẩm gỗ và nội thất Việt Nam đã có mặt tại 168 thị trường, đưa Việt Nam trở thành một trung tâm sản xuất đồ nội thất lớn trên thế giới.

Theo ông Hoài, ngành gỗ đang ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để nâng cao năng lực thiết kế, chuyên môn hóa sản xuất và hạn chế thất thoát nguyên liệu. Tuy nhiên, doanh nghiệp Việt Nam vẫn cạnh tranh gay gắt với các nhà sản xuất ASEAN tại Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, EU và Hàn Quốc, trong khi tiềm năng liên kết nguồn nguyên liệu, công nghệ và thị trường giữa các nước còn lớn.

Ông Nguyễn Công Vinh - Phó Chủ tịch UBND Tp.HCM nhấn mạnh vai trò của công nghệ, nguồn nhân lực và thể chế trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam.

“Tiềm năng và cơ hội cho các nước trong khu vực là rất lớn, thế nên, đã đến lúc ASEAN cần chuyển từ trung tâm sản xuất đồ nội thất thành trung tâm nội thất đổi mới sáng tạo, đồng thời chuyển từ cạnh tranh sang hợp tác giữa các quốc gia thành viên”, ông Ngô Sỹ Hoài nhấn mạnh.

Theo ông Hoài, ngành gỗ cần thay đổi tư duy phát triển, tăng cường hợp tác trong thiết kế, sản xuất và thương mại. Khi doanh nghiệp Việt Nam có khả năng nghiên cứu, phát triển sản phẩm và làm chủ những công đoạn tạo giá trị cao, vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu sẽ được cải thiện.

Khả năng ứng dụng công nghệ được ông Yuxiang Zhou - Tổng giám đốc Black Lake Technologies (Trung Quốc) minh họa qua giải pháp tác tử AI trong sản xuất công nghiệp. Theo ông, công nghệ này có thể rút ngắn thời gian chuyển đổi bản vẽ kỹ thuật thành quy trình sản xuất từ 45 giờ xuống còn 45 giây, với độ chính xác khoảng 95%. Giải pháp còn hỗ trợ số hóa kinh nghiệm kỹ sư, chuyển giao tri thức và nâng cao hiệu quả vận hành nhà máy. Những ứng dụng này đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực thiết kế, xử lý dữ liệu và tổ chức sản xuất đối với doanh nghiệp Việt Nam, nhất là khi tham gia các đơn hàng có tiêu chuẩn kỹ thuật cao.

Bên cạnh công nghệ, các thủ tục thương mại vẫn ảnh hưởng đến khả năng liên kết sản xuất khu vực. Bà Phạm Quỳnh Mai - Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và thương mại đa phương, Bộ Công Thương cho rằng ASEAN cần tập trung xử lý ba nhóm vấn đề gồm thủ tục hải quan, tiêu chuẩn và chứng nhận, cùng quy tắc xuất xứ hàng hóa.

Theo bà Mai, việc tăng cường sử dụng chứng từ điện tử, minh bạch hóa thủ tục hải quan và hài hòa tiêu chuẩn kỹ thuật sẽ giúp doanh nghiệp giảm chi phí. ASEAN cũng cần hạn chế kiểm định, chứng nhận trùng lặp và đơn giản hóa quy tắc xuất xứ trong các hiệp định thương mại tự do.

Các đại biểu trong nước và quốc tế tham dự phiên thảo luận tại Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, những thủ tục phức tạp làm tăng thời gian và chi phí lưu thông hàng hóa, nhất là khi sản phẩm sử dụng nguyên liệu, linh kiện từ nhiều quốc gia. Bà Mai nhấn mạnh yêu cầu phối hợp giữa các nước ASEAN để tháo gỡ rào cản thương mại, cải thiện logistics và tạo thuận lợi cho sản xuất xuyên biên giới.

Việt Nam đã có năng lực sản xuất và mạng lưới xuất khẩu rộng lớn. Để nâng vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu, doanh nghiệp trong nước cần làm chủ thêm công nghệ, phát triển năng lực cung ứng và tham gia những công đoạn có giá trị cao hơn. Phần giá trị được tạo ra và giữ lại trong nước sẽ phản ánh rõ nhất vị trí của Việt Nam trong mạng lưới sản xuất quốc tế.