Chuyển đổi kép mở lối cho nông nghiệp ĐBSCL phát triển bền vững

Mô hình chuyển đổi xanh và chuyển đổi số ở xã Hòa Tú, TP.Cần Thơ - Ảnh: Lương Xuân Cao

Từ những mô hình phát triển bền vững ở cơ sở

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động rõ nét đến sinh kế người dân ĐBSCL, các mô hình phát triển nông nghiệp bền vững gắn với cộng đồng đang từng bước hình thành và lan tỏa từ cơ sở.

Một trong những hoạt động tiêu biểu là chuỗi chương trình tập huấn do Viện Mekong, Trường Đại học Cần Thơ phối hợp với Trung tâm "Vì sự phát triển phụ nữ ĐBSCL" và UBND xã Hòa Tú (TP. Cần Thơ) triển khai cho cộng đồng Hợp tác xã (HTX) Nông Ngư Hòa Đê.

Các chương trình tập huấn nằm trong khuôn khổ dự án “Phụ nữ chuyển đổi sinh kế thích ứng biến đổi khí hậu từ tài nguyên bản địa” (WILA), được tài trợ bởi Đại sứ quán Canada thông qua Quỹ Canada dành cho các sáng kiến địa phương (CFLI).

Mục tiêu của dự án là nâng cao kiến thức, kỹ năng và năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu cho người dân, đặc biệt là phụ nữ, thông qua các nội dung thiết thực gắn với sinh kế và đời sống cộng đồng.

Cụ thể, chuỗi tập huấn bao gồm nhiều chuyên đề: ngày 31.1 hướng dẫn canh tác rau màu trên bờ vuông tôm; ngày 1.2 tập huấn xây dựng khả năng chống chịu khí hậu trong sinh kế và đời sống; ngày 7.2 tập huấn nâng cao năng lực bảo vệ sức khỏe cộng đồng; và ngày 8.2 tập huấn kỹ năng truyền thông thích ứng với biến đổi khí hậu trong cộng đồng. Các hoạt động đều được tổ chức tại HTX Nông Ngư Hòa Đê, xã Hòa Tú, TP. Cần Thơ.

Theo Viện Mekong - Đại học Cần Thơ, đây là một trong những mô hình cụ thể nhằm từng bước thúc đẩy “chuyển đổi kép” cho nông dân trong lĩnh vực nông nghiệp và thủy sản. Thông qua việc kết hợp tri thức khoa học, tài nguyên bản địa và ứng dụng công nghệ, người dân được hỗ trợ thay đổi tư duy sản xuất theo hướng bền vững và thích ứng dài hạn.

Mô hình trồng lúa thích ứng biến đổi khí hậu của Viện Lúa ĐBSCL - Ảnh: Văn Kim Khanh

Chuyển đổi kép – yêu cầu tất yếu của nông nghiệp hiện đại

PGS-TS. Văn Phạm Đăng Trí - Viện trưởng Viện Mekong - cho rằng, nông nghiệp Việt Nam nói chung và nông nghiệp ĐBSCL nói riêng đang đứng trước hai sức ép mang tính toàn cầu: biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt và cuộc cách mạng công nghiệp số diễn ra nhanh chóng. Trong bối cảnh đó, chỉ chuyển đổi xanh hoặc chỉ chuyển đổi số đều chưa đủ để tạo ra thay đổi căn bản.

“Chuyển đổi kép thúc đẩy nông nghiệp xanh và nông nghiệp số phải được thực hiện song hành như một chiến lược phát triển bền vững dài hạn”, PGS-TS. Văn Phạm Đăng Trí nhấn mạnh.

Chuyển đổi xanh hướng đến giảm phát thải, bảo vệ tài nguyên, phát triển kinh tế tuần hoàn và nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Trong khi đó, chuyển đổi số giúp nâng cao năng suất, tối ưu chi phí, tăng khả năng truy xuất nguồn gốc và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Thực tế cho thấy, nông nghiệp ĐBSCL hiện vẫn mang nặng tính truyền thống, quy mô nhỏ lẻ và thâm dụng tài nguyên. Phần lớn mô hình sản xuất phụ thuộc vào phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật và nguồn nước ngọt, dẫn đến suy thoái đất, ô nhiễm môi trường và gia tăng chi phí đầu vào. Giá trị gia tăng của nông sản còn thấp, trong khi thất thoát sau thu hoạch phổ biến, có nơi lên tới 30–40%.

Ở chiều ngược lại, chuyển đổi số trong nông nghiệp dù đã có những mô hình ứng dụng Internet vạn vật (IoT), truy xuất nguồn gốc hay thương mại điện tử, nhưng nhìn chung vẫn còn phân tán, thiếu đồng bộ.

Nhiều nông hộ, HTX và doanh nghiệp nhỏ chưa đủ nguồn lực tài chính, nhân lực và kỹ năng để tiếp cận công nghệ số. Khoảng cách số giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị nông nghiệp vẫn còn khá lớn.

Một điểm nghẽn quan trọng khác là mối liên kết còn lỏng lẻo giữa nông dân – doanh nghiệp – nhà nước. Nghiên cứu khoa học, công nghệ xanh và công nghệ số chưa được tích hợp thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh, khiến nhiều sáng kiến đổi mới chỉ dừng lại ở quy mô thí điểm, khó nhân rộng trên toàn vùng.

Công nghệ cảm biến tưới ướt khô xen kẽ (AWD) giúp tiết kiệm chi phí mô hình chuyển đổi số trong nông nghiệp ở ĐBSCL - Ảnh: Kim Anh

Hai trụ cột không thể tách rời của nông nghiệp ĐBSCL

Chuyển đổi xanh trong nông nghiệp ĐBSCL cần tập trung vào các hướng chủ đạo như phát triển nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn; tiết kiệm nước thông qua hệ thống tưới thông minh; tận dụng năng lượng tái tạo như điện mặt trời, sinh khối; đồng thời giảm phát thải carbon trong toàn bộ chuỗi sản xuất.

Song song đó, chuyển đổi số đóng vai trò như “chất xúc tác” giúp các giải pháp xanh phát huy hiệu quả. Công nghệ IoT và cảm biến cho phép giám sát đất, nước và thời tiết theo thời gian thực; dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo hỗ trợ dự báo sâu bệnh, thị trường và tối ưu lịch canh tác; blockchain và mã QR giúp truy xuất nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường trong nước và xuất khẩu.

Theo PGS-TS. Văn Phạm Đăng Trí, chuyển đổi kép chỉ thực sự thành công khi được triển khai ở quy mô chuỗi giá trị, từ sản xuất, thu hoạch, chế biến đến logistics và tiêu thụ. Việc số hóa riêng lẻ từng khâu hoặc chỉ áp dụng tiêu chuẩn xanh ở khâu sản xuất sẽ khó tạo ra đột phá mang tính bền vững.

Từ thực trạng đó, các chuyên gia cho rằng cần có giải pháp đồng bộ để thúc đẩy chuyển đổi kép nông nghiệp ĐBSCL. Bên cạnh đó, cần thiết lập các cơ chế bảo lãnh rủi ro và ưu đãi tài chính cho các dự án chuyển đổi kép, đặc biệt là các dự án nông nghiệp xanh, hữu cơ và ứng dụng công nghệ số. Chính sách đất đai, tín dụng và thuế cần đủ hấp dẫn để doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn tại khu vực nông thôn ĐBSCL.

Một giải pháp quan trọng khác là phát triển hạ tầng số và hệ thống dữ liệu dùng chung cho nông nghiệp toàn vùng. Khi dữ liệu về sản xuất, thị trường và tiêu dùng được kết nối và chia sẻ, nông dân có thể chủ động điều chỉnh kế hoạch canh tác phù hợp với nhu cầu, giảm lãng phí và nâng cao hiệu quả kinh tế.

PGS-TS. Lê Văn Vàng - Hiệu trưởng Trường Nông nghiệp – Đại học Cần Thơ - cho rằng: “Chuyển đổi kép không chỉ giúp nông nghiệp ĐBSCL thích ứng với biến đổi khí hậu mà còn mở ra cơ hội nâng cao giá trị, xây dựng thương hiệu nông sản và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Đây là quá trình dài hạn, đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của nhà nước, doanh nghiệp, nhà khoa học và cộng đồng nông dân”.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt và yêu cầu phát triển bền vững trở thành chuẩn mực quốc tế, chuyển đổi kép chính là chìa khóa để nông nghiệp ĐBSCL vượt qua thách thức, chuyển mình từ “sản xuất nhiều” sang “sản xuất thông minh, xanh và có trách nhiệm”.

Văn Kim Khanh