Chuyển đổi số logistics: Giảm chi phí nhưng còn nhiều nút thắt pháp lý

Ngày 26/8, tại Hội nghị Quản trị pháp lý doanh nghiệp Tp.HCM 2026 - lĩnh vực Logistics với chủ đề “Chuyển đổi số trong giao dịch logistics - Ứng dụng mô hình lai trong giai đoạn chuyển tiếp”, do Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư Tp.HCM (ITPC) phối hợp Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) tổ chức, các chuyên gia đã tập trung phân tích những cơ hội và thách thức pháp lý đặt ra khi doanh nghiệp chuyển từ giao dịch truyền thống sang môi trường số.

Số hóa để giảm chi phí, tăng sức cạnh tranh

PGS.TS Phạm Duy Nghĩa, Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho biết, số hóa ngày càng đi sâu vào hoạt động kinh doanh, đầu tư và giải quyết tranh chấp. Trong logistics, việc sử dụng đồng thời hợp đồng giấy, nền tảng điện tử, email, lệnh vận chuyển điện tử... có thể làm phát sinh tranh chấp về giá trị pháp lý, tính xác thực và thứ tự ưu tiên của các tài liệu.

PGS.TS Phạm Duy Nghĩa, Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC).

Khi tranh chấp xảy ra, doanh nghiệp không chỉ phải chứng minh dữ liệu điện tử tồn tại mà còn phải xác thực nguồn gốc và tính toàn vẹn của dữ liệu. Vì vậy, cần xây dựng quy trình quản trị, lưu trữ và xác định rõ giá trị ưu tiên của các chứng từ điện tử.

Việt Nam hiện có hơn 34.000 doanh nghiệp logistics, đóng góp khoảng 4,5-5% GDP nhưng chi phí logistics vẫn chiếm khoảng 16% GDP. Giai đoạn 2025-2035, ngành đặt mục tiêu đẩy mạnh chuyển đổi số để đưa tỷ lệ này xuống còn 12-15% GDP.

Trao đổi với Người Đưa Tin bên lề hội nghị, luật sư Đặng Việt Anh, Luật sư điều hành Công ty Luật TNHH ANHISA, Trọng tài viên VIAC, Hòa giải viên Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC), cho rằng một trong những lợi ích rõ nhất của số hóa là giúp giao dịch xuyên biên giới nhanh hơn, đồng thời giảm rủi ro từ chứng từ giấy.

Theo ông, vận đơn là một trong những chứng từ quan trọng nhất trong thương mại quốc tế, liên quan trực tiếp đến việc chuyển giao quyền đối với hàng hóa. Trong khi nhiều khâu như hóa đơn hay thủ tục hải quan đã được điện tử hóa, việc vận đơn vẫn chủ yếu tồn tại dưới dạng giấy có thể trở thành điểm nghẽn của cả chuỗi.

Luật sư Đặng Việt Anh, Luật sư điều hành Công ty Luật TNHH ANHISA, Trọng tài viên VIAC, Hòa giải viên Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC).

Luật sư Việt Anh dẫn chứng vụ việc hơn 90 container của doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu từng bị làm giả vận đơn ở mức tinh vi. Các đối tượng sử dụng bộ chứng từ giả để nhận hàng, khiến doanh nghiệp, hãng tàu và các bên liên quan phải đối mặt với nhiều tranh chấp.

Theo ông, nếu chứng từ được số hóa trên nền tảng an toàn, việc xác thực và chuyển giao quyền đối với hàng hóa sẽ nhanh hơn, đồng thời giảm nguy cơ giả mạo.

Tuy nhiên, để chuyển hoàn toàn sang chứng từ điện tử vẫn còn những mắt xích chưa đồng bộ, trong đó có hệ thống ngân hàng. Nhiều ngân hàng Việt Nam vẫn thận trọng với chứng từ số do liên quan đến việc chuyển giao quyền sở hữu và trách nhiệm pháp lý.

“Hiện nay, bản thân các ngân hàng vẫn đang loay hoay trong việc làm thế nào để chuyển đổi số hỗ trợ doanh nghiệp nhanh, chính xác, hiệu quả, an toàn nhưng cũng không tạo rủi ro cho ngân hàng”, luật sư Việt Anh chia sẻ.

Ông cho rằng Việt Nam không quá chậm so với xu hướng quốc tế. Cùng với việc hoàn thiện hành lang pháp lý về vận đơn điện tử, những tiến bộ về công nghệ như blockchain có thể mở ra hướng số hóa toàn diện chứng từ vận chuyển, qua đó giảm rủi ro và thúc đẩy thương mại xuyên biên giới.

Ngoài ra, Luật sư Đặng Việt Anh cho biết hợp đồng vẫn là điểm yếu của nhiều doanh nghiệp. Cụ thể, nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ còn sao chép hợp đồng mẫu, điều khoản của hãng tàu mà chưa kiểm tra tính phù hợp, dễ dẫn đến mâu thuẫn khi tranh chấp.

Đặc biệt, điều khoản giải quyết tranh chấp cần được cân nhắc về luật áp dụng, cơ quan tài phán, chi phí và khả năng thực thi, thay vì chỉ chọn những trung tâm lớn.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Ngô Khắc Lễ, Trọng tài viên VIAC, Hòa giải viên VMC, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp Dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA), nhận định chuyển đổi số không còn là câu chuyện của tương lai mà đang diễn ra ngay trong hoạt động logistics.

Các doanh nghiệp lớn, đặc biệt trong lĩnh vực cảng biển và vận tải quốc tế, đã sử dụng chứng từ điện tử với tỷ lệ cao. Trong khi đó, doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn gặp khó do hạn chế về tài chính, nhận thức và khả năng tiếp cận công nghệ.

Ông Ngô Khắc Lễ, Trọng tài viên VIAC, Hòa giải viên VMC, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp Dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA).

“Nếu chúng ta không làm nhanh để theo kịp thì không thể nào nằm trong mắt xích của dây chuyền cung ứng dịch vụ logistics của khu vực và thế giới”, ông Ngô Khắc Lễ nhấn mạnh.

Theo ông, cơ quan quản lý cần tiếp tục nâng cấp các nền tảng số phục vụ doanh nghiệp, hạn chế tình trạng nghẽn mạng, xử lý chậm hoặc thiếu liên thông giữa các hệ thống. Khi nền tảng hoạt động ổn định, doanh nghiệp sẽ giảm nhu cầu sử dụng chứng từ giấy, tiết kiệm thời gian và chi phí.

Đối với doanh nghiệp nhỏ, chuyển đổi số không nhất thiết phải bắt đầu bằng những khoản đầu tư lớn. Doanh nghiệp có thể số hóa từ những khâu đơn giản như trao đổi điện tử, lưu trữ dữ liệu và từng bước giảm phụ thuộc vào hồ sơ giấy.

Liên kết vùng để tạo không gian logistics lớn

Bên cạnh chuyển đổi số, các chuyên gia cho rằng việc hình thành một hệ sinh thái logistics có tính liên kết cao giữa Tp.HCM và các địa phương lân cận cũng đóng vai trò quan trọng.

Ông Nguyễn Duy Hưng, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Logistics Đồng Nai, cho rằng Tp.HCM và Đồng Nai là hai địa bàn có vai trò lớn trong khu vực, vì vậy kết nối vùng cần được xem là một trong những động lực phát triển.

Theo ông, sự liên kết không chỉ dừng ở doanh nghiệp với doanh nghiệp mà cần mở rộng giữa các hiệp hội, giữa chính quyền các địa phương và giữa các hiệp hội với nhau.

Ông Nguyễn Duy Hưng, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Logistics Đồng Nai.

“Không phải chỉ Tp.HCM với Đồng Nai mà còn Tp.HCM với Tây Ninh và kết nối với cả vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Càng liên kết chặt chẽ thì càng tạo được cú hích, động lực phát triển giữa các địa phương”, ông Hưng nói.

Từ đó, ông đề xuất nghiên cứu thành lập các hội đồng liên vùng để tăng tính phối hợp trong quy hoạch, phát triển hạ tầng và xử lý những vấn đề phát sinh trong quá trình vận hành.

Theo ông Hưng, thể chế và pháp luật cần đi cùng, thậm chí đi trước thực tế phát triển của doanh nghiệp. Trong khi công nghệ và mô hình kinh doanh thay đổi nhanh, một số quy định vẫn chưa theo kịp những tình huống mới phát sinh.

Vì vậy, vai trò của các hiệp hội, VIAC, các tổ chức xúc tiến thương mại và đầu tư cần được phát huy như cầu nối giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý, kịp thời tổng hợp vướng mắc và đề xuất giải pháp.

Ông cũng cho rằng cơ chế “sandbox” là một hướng cần nghiên cứu, thay vì chờ mô hình mới phát sinh rồi mới hoàn thiện quy định. Việc cho phép thử nghiệm có kiểm soát sẽ giúp cơ quan quản lý nhận diện rủi ro và tìm ra giải pháp pháp lý phù hợp trước khi mô hình được triển khai rộng rãi.

Không chỉ với logistics, cách tiếp cận này có thể được áp dụng trong các lĩnh vực công nghệ và mô hình kinh doanh mới, giúp chính sách chủ động hơn trước tốc độ thay đổi của thị trường.

Song song đó, ông Hưng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng môi trường đầu tư ổn định và sự đồng hành thực chất của chính quyền. Theo ông, cam kết của chính quyền cần đi kèm lộ trình rõ ràng, hạn chế khoảng cách giữa giai đoạn kêu gọi đầu tư và quá trình triển khai thực tế.