Phòng chống tác hại thuốc lá: Không để luật 'chạy sau' thực tiễn

Thuốc lá mới “bủa vây” giới trẻ trên mạng xã hội

Sau hơn 13 năm thực hiện, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã bộc lộ một số bất cập trước sự thay đổi của kinh tế xã hội và công nghệ. Một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay là xác định thế nào là thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới. 

Sửa Luật Phòng, chống tác hại thuốc lá: Lấp khoảng trống, siết thực thi.

Tại Tọa đàm do Báo Tiền Phong tổ chức ngày 26/8, ông Hoàng Đức Nam, Phó Trưởng Ban Công tác Đoàn, Trung ương Đoàn Thanh niên Công sản Hồ Chí Minh cho rằng, để Luật về phòng, chống tác hại của thuốc lá thực sự đi vào cuộc sống, Việt Nam cần triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm ngăn thuốc lá thế hệ mới tiếp cận thanh thiếu nhi, đặc biệt trên môi trường mạng.

“Không gian mạng đang xuất hiện nhiều hình thức quảng cáo trá hình, khiến thanh thiếu nhi dễ dàng tiếp cận thuốc lá thế hệ mới. Không chỉ sản phẩm, các nội dung bàn luận, chia sẻ, quảng bá về việc sử dụng cũng xuất hiện ngày càng nhiều”, ông Hoàng Đức Nam lo ngại. Vì vậy theo ông Hoàng Đức Nam, một trong những thách thức lớn là kiểm soát quảng bá thuốc lá thế hệ mới trên các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới.

Ông Hoàng Đức Nam, Phó Trưởng Ban Công tác Đoàn, Trung ương Đoàn Thanh niên Công sản Hồ Chí Minh.

Với doanh nghiệp, thương hiệu hoặc công ty truyền thông hoạt động chính thức tại Việt Nam, cơ quan chức năng có nhiều công cụ pháp lý để kiểm soát. Tuy nhiên, các nền tảng xuyên biên giới không đặt máy chủ tại Việt Nam lại khó quản lý hơn, trong khi đây là nơi giới trẻ dành nhiều thời gian mỗi ngày. 

Về lâu dài, ông Hoàng Đức Nam đề xuất, Việt Nam cần thiết lập cơ chế phối hợp thường xuyên, liên tục giữa các lực lượng chức năng để chủ động nhận diện và xử lý nguy cơ. Theo đó, việc phòng ngừa từ sớm, kiểm soát không gian mạng, giáo dục và phối hợp liên ngành cần được triển khai đồng thời để không tạo khoảng trống cho thuốc lá thế hệ mới len sâu vào môi trường sống của giới trẻ.

TS.BS Dương Huy Lương, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế).

Theo TS.BS Dương Huy Lương, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế), việc sửa Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cần xây dựng một khung pháp lý có tính bao quát và dự báo, thay vì chỉ “điểm tên” những sản phẩm đang tồn tại. Trước đây pháp luật chủ yếu tập trung vào thuốc lá điếu truyền thống, thuốc lào. Nhưng cùng với sự phát triển của công nghệ, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và nhiều dạng sản phẩm mới liên tục xuất hiện.

“Pháp luật không thể chỉ chạy theo từng sản phẩm cụ thể. Nếu hôm nay chúng ta cấm một loại, ngày mai lại xuất hiện một loại khác có bản chất, tác hại tương tự nhưng tên gọi và hình thức hoàn toàn khác, chúng ta lại phải sửa Luật”, TS.BS Dương Huy Lương nhấn mạnh. 

Theo Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, thuốc lá cũng đang đứng trước thách thức tương tự khi công nghệ và hình thức sản phẩm thay đổi nhanh. Vì vậy, dự thảo Luật cần có “độ mở” nhất định, để những sản phẩm mới dù thay đổi về công nghệ, hình thức hay tên gọi nhưng có bản chất và nguy cơ tương tự vẫn nằm trong phạm vi điều chỉnh.

TS.BS Dương Huy Lương nhấn mạnh, mục tiêu của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá không phải là “chống thuốc lá” một cách cực đoan mà là phòng ngừa, kiểm soát những tác hại của thuốc lá đối với sức khỏe con người. 

Trước ý kiến cho rằng việc kiểm soát độ tuổi mua thuốc lá khó khả thi, ông Dương Huy Lương cho rằng, quy định giới hạn độ tuổi là đúng đắn, vấn đề là phải tổ chức thực hiện nghiêm túc và kết hợp truyền thông hiệu quả. Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy các quy định về độ tuổi và thời gian bán rượu, bia có thể được thực thi nghiêm nếu chế tài đủ sức răn đe và người kinh doanh ý thức rõ trách nhiệm.

Cần tránh “khoảng trống pháp lý” khi quản lý thuốc lá thế hệ mới

Bà Nguyễn Quỳnh Liên, Đại biểu Quốc hội.

Theo bà Nguyễn Quỳnh Liên, đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, lần sửa Luật này cần phân định rõ sản phẩm được phép sử dụng và sản phẩm bị cấm hoàn toàn, trong đó khái niệm về thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng phải đủ rõ để cơ quan chức năng có thể nhận diện và xử lý thống nhất.

“Các khái niệm về thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng cần được quy định rõ ràng để tạo ranh giới và có cơ sở nhận diện cụ thể. Các biện pháp quản lý cần gắn với toàn bộ quá trình sản xuất và lưu hành. Đây là lĩnh vực kinh doanh có điều kiện nên phải quy định rõ chủ thể được làm gì, không được làm gì và điều kiện nào phải đáp ứng”, bà Nguyễn Quỳnh Liên chia sẻ.

Trong bối cảnh giao dịch điện tử phát triển, việc mua bán, tìm kiếm thuốc lá trên môi trường mạng ngày càng dễ dàng. Vì vậy, nhiều ý kiến cho rằng, pháp luật cần quy định cụ thể về quảng cáo, lưu hành và kiểm soát thuốc lá mới trên không gian mạng.

Bên cạnh đó, theo Đại biểu Quốc hội Nguyễn Quỳnh Liên, chính sách cũng cần tính đến tác động đối với môi trường, người hút thuốc thụ động, đặc biệt trẻ em và phụ nữ; đồng thời tăng cường kiểm soát việc sử dụng thuốc lá tại nơi công cộng, nhất là trường học và bệnh viện.

Một trong những vấn đề được Bộ Y tế đặc biệt lưu ý là thực tế lực lượng chức năng nhiều khi không thu giữ được sản phẩm hoàn chỉnh, mà chỉ phát hiện linh kiện, bộ phận rời hoặc dung dịch dùng để lắp ráp. Trong khi đó, các sản phẩm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng có thể được lắp ráp tương đối dễ dàng.

Vì vậy, đại diện Bộ Y tế cho rằng, Dự thảo bổ sung quy định kiểm soát cả linh kiện, bộ phận rời có liên quan. Các hoạt động như quá cảnh, tạm nhập - tái xuất, chuyển khẩu cũng được nghiên cứu, bổ sung quy định để tránh khoảng trống khi phát sinh tình huống thực tế. Bộ Y tế đồng thời tiếp thu ý kiến của Bộ Khoa học và Công nghệ để loại trừ các sản phẩm phục vụ nghiên cứu khoa học, thử nghiệm, kiểm nghiệm, giám định theo quy định pháp luật.

Ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam.

Theo ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, Hiệp hội ủng hộ chủ trương phòng, chống tác hại của thuốc lá; đồng thời, đánh giá Dự thảo lần này đưa ra những quy định chặt chẽ, tiệm cận các tiêu chuẩn cao trên thế giới. Tuy nhiên, thực tế có thể vẫn tồn tại khoảng cách giữa quy định pháp luật và khả năng thực thi. 

Một trong những vấn đề được đại diện Hiệp hội lưu ý là cách định nghĩa và quản lý thuốc lá thế hệ mới. Bởi thị trường hiện đã xuất hiện nhiều dạng sản phẩm như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thuốc lá ngậm, thuốc lá nhai, túi nicotine... Nếu pháp luật chỉ cố gắng liệt kê những sản phẩm đã biết để đưa vào diện cấm, khi xuất hiện sản phẩm mới sẽ dễ phát sinh khoảng trống pháp lý. “Chúng ta đang cố gắng định nghĩa và liệt kê những sản phẩm đã biết để đưa vào phạm vi cấm. Nhưng sau này sẽ tiếp tục xuất hiện những sản phẩm mới thì xử lý thế nào? Đây là vấn đề cần được tính đến”, ông Nguyễn Chí Nhân đặt vấn đề.

Một vấn đề khác được Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam lưu ý là tác động của chính sách thuế và nguy cơ gia tăng thuốc lá nhập lậu. Theo đó, khi thuế tăng và các quy định ngày càng chặt chẽ, sản phẩm hợp pháp trong nước sẽ chịu thêm áp lực cạnh tranh với thuốc lá nhập lậu vốn có lợi thế lớn về giá do không chịu các loại thuế, phí.

Đáng lưu ý, nhiều sản phẩm nhập lậu không đáp ứng yêu cầu về cảnh báo sức khỏe, hàm lượng tar, nicotine hay các tiêu chuẩn chất lượng. “Nếu nguồn cung thuốc lá hợp pháp bị kiểm soát chặt, sản lượng giảm nhưng thuốc lá lậu lại tăng lên để bù đắp thì mục tiêu giảm nguồn cung và tỷ lệ người hút thuốc sẽ khó đạt được”, ông Nguyễn Chí Nhân cảnh báo.