Chuyển đổi số ngành môi trường: Gỡ điểm nghẽn, nâng năng lực kiểm soát ô nhiễm

Chuyển đổi số là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm đổi mới căn bản phương thức quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường, nâng cao hiệu lực, hiệu quả giám sát và kiểm soát các nguồn gây ô nhiễm.

Chuyển đổi số ngành môi trường góp phần nâng cao năng lực giám sát, phát hiện và kiểm soát ô nhiễm. (Ảnh minh họa. Ảnh: Minh Sơn/Vietnam+)

Chuyển đổi số ngành môi trường góp phần nâng cao năng lực giám sát, phát hiện và kiểm soát ô nhiễm. (Ảnh minh họa. Ảnh: Minh Sơn/Vietnam+)

Trước yêu cầu đổi mới phương thức quản lý về bảo vệ môi trường theo hướng hiện đại, dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro, thời gian qua, Cục Môi trường đã tập trung triển khai Kế hoạch hành động 100 ngày xử lý các điểm nghẽn chuyển đổi số, quyết tâm hoàn thành trước ngày 30/11/2026.

Trao đổi với phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus, ông Nguyễn Xuân Hải, Phó Cục trưởng Cục Môi trường cho biết đến nay, những khó khăn, vướng mắc chủ yếu trong mô hình dữ liệu, phần mềm, kết nối, tích hợp và số hóa quy trình nghiệp vụ cơ bản đã được tháo gỡ, tạo chuyển biến quan trọng trong xây dựng nền tảng quản trị môi trường theo hướng thống nhất, liên thông và dựa trên dữ liệu; góp phần nâng cao năng lực giám sát môi trường.

Ưu tiên xử lý những điểm nghẽn cốt lõi

- Đầu tiên, xin ông cho biết những mục tiêu, nhiệm vụ trọng tâm của Kế hoạch hành động 100 ngày xử lý điểm nghẽn chuyển đổi số trong lĩnh vực môi trường, bảo đảm hoàn thành trước ngày 30/11/2026 tới?

Phó Cục trưởng Nguyễn Xuân Hải: Chuyển đổi số là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm đổi mới căn bản phương thức quản lý về bảo vệ môi trường, nâng cao hiệu lực, hiệu quả giám sát và kiểm soát các nguồn gây ô nhiễm. Đặc biệt, Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 đã đặt ra yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy “đối phó thụ động” sang “ứng phó chủ động,” từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro.

Vì vậy, kế hoạch hành động 100 ngày được ban hành nhằm tạo chuyển biến rõ nét, thực chất trong chuyển đổi số lĩnh vực môi trường; tập trung xử lý những điểm nghẽn có tính nền tảng, liên quan trực tiếp đến thể chế, dữ liệu, hạ tầng công nghệ và quy trình nghiệp vụ. Tinh thần là chuyển từ cách làm thiên về hoàn thành đầu việc, báo cáo tiến độ sang tổ chức thực hiện gắn với sản phẩm cụ thể và hiệu quả phục vụ công tác quản lý nhà nước.

Các nhiệm vụ được triển khai theo ba nhóm trọng tâm, gồm: Hoàn thiện thể chế và công cụ quản trị dữ liệu, trong đó có Kiến trúc dữ liệu, khung quản trị, quản lý dữ liệu và Từ điển dữ liệu lĩnh vực môi trường; rà soát, chuẩn hóa, làm sạch, cập nhật và kết nối các cơ sở dữ liệu chuyên ngành, bảo đảm dữ liệu có khả năng chia sẻ, khai thác và sử dụng thống nhất; tái cấu trúc quy trình nghiệp vụ, thủ tục hành chính, đẩy mạnh số hóa hồ sơ và khai thác dữ liệu đã có để giảm yêu cầu cung cấp lại thông tin, giấy tờ.

Dữ liệu phải được chuẩn hóa, quản trị xuyên suốt vòng đời và được đưa vào sử dụng thường xuyên trong chỉ đạo, điều hành cũng như giải quyết công việc chuyên môn.

Đến nay, nhiều điểm nghẽn về mô hình dữ liệu, phần mềm, kết nối, tích hợp và quy trình nghiệp vụ cơ bản được tháo gỡ. Kết quả quan trọng không chỉ là hoàn thành các sản phẩm kỹ thuật, mà còn hình thành cách tiếp cận mới: Dữ liệu phải được chuẩn hóa, quản trị xuyên suốt vòng đời và được đưa vào sử dụng thường xuyên trong chỉ đạo, điều hành, giải quyết công việc.

Quan trọng là chuyển đổi số không dừng ở việc đầu tư công nghệ hay số hóa hồ sơ, mà phải tạo ra năng lực quản lý mới. Dữ liệu cần được cập nhật, chuẩn hóa, chia sẻ, khai thác hiệu quả, trở thành căn cứ để cơ quan quản lý nhận diện sớm nguy cơ ô nhiễm, xác định đúng đối tượng cần giám sát, đưa ra quyết định kịp thời.

Chuyển mạnh tư duy quản lý môi trường từ “đối phó thụ động” sang “ứng phó chủ động.” (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

Chuyển mạnh tư duy quản lý môi trường từ “đối phó thụ động” sang “ứng phó chủ động.” (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

- Trong giai đoạn phát triển mới, Cục Môi trường sẽ ưu tiên tháo gỡ những điểm nghẽn nào để hình thành hệ thống dữ liệu môi trường thống nhất, liên thông từ Trung ương đến địa phương?

Phó Cục trưởng Nguyễn Xuân Hải: Chúng tôi xác định dữ liệu là nền tảng cốt lõi của chuyển đổi số. Nếu dữ liệu không được chuẩn hóa, không được cập nhật thường xuyên và không có cơ chế chia sẻ thống nhất thì các phần mềm, nền tảng số dù được đầu tư cũng khó phát huy hiệu quả. Vì vậy, cùng với hoàn thiện kiến trúc dữ liệu, khung quản trị dữ liệu, từ điển dữ liệu, Cục sẽ tập trung rà soát các nguồn dữ liệu hiện có, xác định dữ liệu chủ, dữ liệu dùng chung, trách nhiệm cập nhật và quy trình kiểm soát chất lượng dữ liệu.

Với dữ liệu quan trắc môi trường, hệ thống Envisoft tiếp tục được khai thác để tiếp nhận, quản lý dữ liệu từ các trạm quan trắc tự động, liên tục; từng bước chuẩn hóa cấu trúc, phương thức trao đổi và cơ chế kết nối với các hệ thống liên quan. Đối với dữ liệu hồ sơ, thủ tục và các đối tượng quản lý môi trường, việc số hóa, rà soát, đối soát và cập nhật được thực hiện theo hướng hình thành nguồn dữ liệu có thể tái sử dụng, hạn chế tình trạng mỗi hệ thống lưu trữ một kiểu hoặc phải nhập lại cùng một thông tin nhiều lần.

Mục tiêu là dữ liệu phải được quản trị theo một chuẩn chung, có nguồn gốc, có cơ chế kiểm chứng, được cập nhật liên tục và có thể kết nối, chia sẻ an toàn. Khi đó, dữ liệu không chỉ phục vụ một đơn vị hay một phần mềm, mà trở thành tài sản dùng chung phục vụ quản lý nhà nước về môi trường. Đây là nguồn dữ liệu có giá trị, cần tiếp tục được cập nhật, chuẩn hóa và kết nối để tránh tình trạng dữ liệu phân tán, trùng lặp, không thể khai thác đồng bộ.

Về kết nối, chia sẻ, Cục đã phối hợp với Cục Chuyển đổi số, Bộ Công an và VNPT kết nối cơ sở dữ liệu quốc gia, chuyển hạ tầng dự phòng và chuẩn bị tích hợp Trung tâm dữ liệu quốc gia. Thời gian tới, việc kết nối giữa Trung ương và địa phương, giữa các hệ thống dữ liệu cần được tăng cường, bảo đảm thông tin được chia sẻ thông suốt, phục vụ trực tiếp công tác quản lý.

Một hướng quan trọng khác là nâng cao hiệu quả khai thác dữ liệu quan trắc. Từ năm 2018, Cục đã phát triển, chuyển giao phần mềm Envisoft cho các địa phương tiếp nhận, quản lý và khai thác dữ liệu quan trắc tự động, liên tục. Đến nay, hệ thống đã tiếp nhận dữ liệu của khoảng 3.000 trạm quan trắc tự động về không khí, nước mặt, nước biển, khí thải, nước thải và nước dưới đất. Cùng với đó, nền tảng TEDP được phát triển.

Việc nâng cấp, kết nối các hệ thống trên giúp dữ liệu không chỉ phục vụ lưu trữ, báo cáo mà còn được khai thác trực tiếp trong giám sát, đánh giá chất lượng môi trường và hỗ trợ cơ quan quản lý đưa ra quyết định.

 Quan trắc, xử lý nước thải. (Ảnh: Hùng Võ/Vietnam+)

Quan trắc, xử lý nước thải. (Ảnh: Hùng Võ/Vietnam+)

Lấy hiệu quả kiểm soát ô nhiễm làm thước đo

- Vậy chuyển đổi số sẽ được gắn với đổi mới phương thức quản lý và phân cấp, phân quyền như thế nào để phát huy trách nhiệm của địa phương, đồng thời bảo đảm sự thống nhất trong quản lý nhà nước về môi trường?

Phó Cục trưởng Nguyễn Xuân Hải: Chuyển đổi số phải gắn chặt với đổi mới phương thức quản lý nhà nước, trong đó dữ liệu là nền tảng để thực hiện phân cấp, phân quyền rõ ràng, minh bạch và có thể kiểm tra, giám sát.

Quan điểm xuyên suốt là Trung ương tập trung xây dựng thể chế, tiêu chuẩn, quy chuẩn, hướng dẫn chuyên môn, quản lý hệ thống dữ liệu và giám sát tổng thể; địa phương phát huy vai trò chủ động, chịu trách nhiệm trực tiếp về công tác bảo vệ môi trường trên địa bàn theo thẩm quyền được giao.

Khi dữ liệu được kết nối, chia sẻ thống nhất, cơ quan quản lý ở Trung ương có thể theo dõi tình hình thực hiện, giám sát các nguồn thải và đánh giá trách nhiệm của từng địa phương minh bạch hơn.

Việc phân cấp không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Ngược lại, khi dữ liệu được kết nối, chia sẻ thống nhất, cơ quan quản lý ở Trung ương có thể theo dõi tình hình thực hiện, giám sát các nguồn thải và đánh giá trách nhiệm của từng địa phương minh bạch hơn. Địa phương cũng có điều kiện tiếp cận thông tin, chủ động phát hiện và xử lý các vấn đề môi trường phát sinh.

Định hướng này cũng phù hợp với những nội dung đang được hoàn thiện trong dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường. Dự thảo Luật đã được chỉnh lý theo hướng phân định rõ nhiệm vụ, thẩm quyền và trách nhiệm giữa Trung ương, cấp tỉnh và cấp xã, phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp; đồng thời gắn phân cấp với điều kiện thực hiện, nguồn lực, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình.

Đáng chú ý, dự thảo Luật bổ sung quy định về hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu môi trường thống nhất, dùng chung, kết nối và chia sẻ.

Chủ dự án, cơ sở và tổ chức cung cấp dữ liệu phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính trung thực, chính xác của thông tin. Việc thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường và cấp giấy phép môi trường cũng được định hướng thực hiện trên môi trường điện tử.

Đối với các vấn đề môi trường liên tỉnh, liên vùng, yêu cầu phối hợp càng có ý nghĩa quan trọng. Trách nhiệm của Chủ tịch Ủy ban Nhân dân các cấp trong kiểm soát, xử lý ô nhiễm thuộc phạm vi quản lý và báo cáo cơ quan có thẩm quyền đối với vấn đề liên tỉnh, xuyên biên giới cần được thực hiện rõ ràng; và phải có cơ chế phối hợp giữa các địa phương trong quản lý chất lượng nước mặt, không khí và xử lý các vấn đề môi trường có tính liên vùng.

Như vậy, chuyển đổi số sẽ tạo nền tảng để phân cấp đi đôi với kiểm soát quyền lực, gắn trách nhiệm với kết quả thực hiện, bảo đảm quản lý thống nhất nhưng không làm giảm tính chủ động của địa phương.

Giám sát diễn biến chất lượng môi trường nước. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

Giám sát diễn biến chất lượng môi trường nước. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

- Theo Cục Môi trường, những chuyển biến cụ thể nào về năng lực giám sát, phát hiện nguồn thải và kiểm soát ô nhiễm cần đạt được sau 100 ngày xử lý điểm nghẽn chuyển đổi số trong lĩnh vực môi trường, đặc biệt là hiệu quả cải thiện chất lượng môi trường nước mặt tại các lưu vực sông trọng điểm?

Phó Cục trưởng Nguyễn Xuân Hải: Theo chúng tôi, hiệu quả của Kế hoạch hành động 100 ngày cần được nhìn nhận trên hai phương diện: Trước hết là xử lý được những điểm nghẽn về dữ liệu; tiếp đó là tạo nền tảng nâng cao năng lực giám sát, phát hiện và kiểm soát ô nhiễm trong thực tiễn.

Về năng lực giám sát, cần phát huy hiệu quả mạng lưới quan trắc tự động, liên tục và cơ sở dữ liệu quốc gia. Với khoảng 3.000 trạm quan trắc tự động đã kết nối, cùng dữ liệu về hàng nghìn dự án, cơ sở sản xuất, kinh doanh và hồ sơ môi trường, cơ quan quản lý có điều kiện nâng cao khả năng đối chiếu giữa nguồn thải và diễn biến chất lượng môi trường.

Qua đó, việc xác định khu vực có nguy cơ ô nhiễm, lựa chọn đối tượng cần giám sát và tổ chức kiểm tra sẽ có trọng tâm hơn.

Về kiểm soát ô nhiễm nước mặt, cần tiếp tục hoàn thiện dữ liệu đánh giá sức chịu tải, kế hoạch quản lý chất lượng nước theo từng lưu vực; tăng cường theo dõi các thông số ô nhiễm, nhận diện khu vực có nguy cơ vượt ngưỡng và hỗ trợ các địa phương phối hợp xử lý. Việc kiểm soát hoạt động xả thải phải gắn với khả năng chịu tải của nguồn tiếp nhận, không để gia tăng tải lượng chất ô nhiễm tại những khu vực đã chịu áp lực lớn.

Đặc biệt, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường đã được chỉnh lý theo hướng kiểm soát hoạt động xả thải theo từng thông số đã công bố khả năng chịu tải; không cho phép xả nước thải có thông số đã hết khả năng chịu tải vào nguồn tiếp nhận không còn khả năng chịu tải đối với thông số đó, trừ trường hợp chủ dự án, cơ sở có phương án xử lý đáp ứng yêu cầu về chất lượng nước mặt. Đây là cơ sở quan trọng để nâng cao hiệu quả kiểm soát ô nhiễm từ nguồn.

Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận 100 ngày là khoảng thời gian tập trung xử lý các điểm nghẽn chuyển đổi số, không đồng nghĩa với việc có thể giải quyết ngay tình trạng ô nhiễm tồn tại lâu năm tại các lưu vực sông. Chất lượng nước còn phụ thuộc vào việc đầu tư hạ tầng thu gom, xử lý nước thải, kiểm soát nguồn phát sinh ô nhiễm và sự phối hợp thực chất của các địa phương.

Vì vậy, kết quả quan trọng nhất sau 100 ngày không chỉ là hệ thống công nghệ được cải thiện, mà phải là nền tảng dữ liệu và năng lực quản lý được nâng lên, tạo chuyển biến từ giám sát phân tán sang giám sát có hệ thống; từ phát hiện, xử lý khi ô nhiễm xảy ra sang chủ động cảnh báo, phòng ngừa và kiểm soát từ nguồn. Đây cũng là tiền đề để triển khai hiệu quả hơn các kế hoạch quản lý, từng bước cải thiện thực chất môi trường sống của người dân.

Trân trọng cảm ơn ông!./.

 Chủ động cảnh báo, phòng ngừa nguy cơ ô nhiễm. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

Chủ động cảnh báo, phòng ngừa nguy cơ ô nhiễm. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

(Vietnam+)

Nguồn VietnamPlus: https://www.vietnamplus.vn/chuyen-doi-so-nganh-moi-truong-go-diem-nghen-nang-nang-luc-kiem-soat-o-nhiem-post1148835.vnp