Chuyển đổi số ngành thư viện và thực thi quyền tác giả (bài cuối)

Hiểu đúng và đủ về luật sở hữu trí tuệ

Năm 2022, Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT) sửa đổi bổ sung được ban hành. Trong đó, Điều 25 của Luật quy định về "các trường hợp ngoại lệ không xâm phạm quyền tác giả” có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đối với hoạt động của ngành thư viện. Điều 25 được xem như là một sự tháo gỡ và nới lỏng vấn đề bản quyền đối với hoạt động của thư viện.

Quang cảnh Hội thảo về chuyển đổi số và liên thông thư viện

Trong hội thảo với nội dung: "Vai trò của thư viện đại học trong thực thi quyền SHTT và thúc đẩy giáo dục khởi nghiệp" diễn ra vào ngày 21/6/2024 tại Trường Đại học Nông Lâm TPHCM, một lần nữa vấn đề bản quyền trong triển khai các dịch vụ tại thư viện trường đại học được nêu ra. Một số bài báo cáo đã chỉ ra các điểm mới của Luật SHTT có tác động đến hoạt động của thư viện và những hiểu lầm của người làm thư viện. Cụ thể, một vài điểm mới và các điểm cần lưu ý trong Luật SHTT 2022 có ảnh hưởng đến hoạt động của thư viện, được thể hiện ở các nội dung:

"Điều 25. Các trường hợp ngoại lệ không xâm phạm quyền tác giả:

1. Các trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, không phải trả tiền bản quyền...:

a) Tự sao chép một bản để nghiên cứu khoa học, học tập của cá nhân và không nhằm mục đích thương mại. Quy định này không áp dụng trong trường hợp sao chép bằng thiết bị sao chép;

b) Sao chép hợp lý một phần tác phẩm bằng thiết bị sao chép để nghiên cứu khoa học, học tập của cá nhân và không nhằm mục đích thương mại;

e) Sử dụng tác phẩm trong hoạt động thư viện không nhằm mục đích thương mại (có nhiều quy định rất rõ ràng)".

Phân tích từng điểm mới có liên quan đến hoạt động thư viện của Điều 25, Luật SHTT cập nhật bổ sung năm 2022, các nhà quản lý thư viện cần lưu ý như sau:

Tại khoản 1, điểm a, người dạy, người học và người nghiên cứu có thể tự sao chép tài liệu (thông thường là sử dụng tài liệu của thư viện để sao chép) nhưng không được sử dụng các thiết bị sao chép như máy scan, máy ảnh, hoặc các thiết bị, tiện ích sao chụp khác.

Các em học sinh tiểu học đọc sách trong thư viện trường

Tại khoản 1, điểm b, quy định có cho phép người người dạy, người học, người nghiên cứu có thể sao chép tài liệu bằng thiết bị, nhưng chỉ một phần của tác phẩm. Trong Nghị định 17/2023/NĐ-CP quy định chi tiết về các nội dung của Luật SHTT có chi tiết hơn, một phần tài liệu nghĩa là không quá một bản và không quá 10% nội dung tác phẩm và việc sao chép này không lập lại với cùng nội dung và đối tượng thực hiện sao chép.

Tại khoản 1, điểm e, đây là nội dung mà các thư viện quan tâm nhất vì ghi rõ là dành cho đối tượng thư viện, liên quan đến quy định về số hóa và phân phối tài liệu do các thư viện số hóa. Tại nội dung này, các thư viện được cởi ra rất nhiều nút thắt khó khăn mà trước đây không được phép, đó là thư viện được số hóa và phân phối tài liệu số trong một giới hạn cho phép. Tuy nhiên, các thư viện thường không để ý câu cuối của nội dung này, chính là "không áp dụng trong trường hợp tác phẩm đã được cung cấp trên thị trường dưới dạng kỹ thuật số".

Nội dung mà các nhà quản lý thư viện cần phải lưu ý nhất chính là ở khoản 2, Điều 25 với nội dung: "Việc sử dụng tác phẩm quy định tại khoản 1 Điều này không được mâu thuẫn với việc khai thác bình thường tác phẩm và không gây thiệt hại một cách bất hợp lý đến lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả”. Điều này nghĩa là, dù tại Khoản 1 của Điều 25 quy định cho phép thư viện có những đặc quyền gì, thì các thư viện vẫn phải bảo đảm hành động của mình không gây ra các phương hại đến lợi ích của tác giả và chủ nắm giữ bản quyền của tài liệu.

Kho sách của thư viện một trường đại học tại TPHCM

Phân phối tài liệu số cần đúng pháp luật

Có một sự hiểu chưa đúng mà các nhà quản lý thư viện thường gặp phải, nó liên quan đến việc phân phối tài liệu số mà họ không phải là chủ nắm giữ bản quyền. Với một số thư viện thường tìm kiếm và tải các tài liệu miễn phí từ các nguồn, sau đó đưa lên thư viện số của mình, để làm giàu tài nguyên cho thư viện số, đồng thời phân phối miễn phí (đôi khi có thu phí) đến người học. Lý lẽ mà họ đưa ra chính là "tài liệu này là truy cập mở, ai cũng có thể tải và sử dụng miễn phí trên mạng". Tuy nhiên, cần phải hiểu thêm rằng, việc một kênh cho phép ai đó tải và sử dụng tài liệu của họ một cách miễn phí, điều đó không đồng nghĩa với việc các thư viện có quyền tải về, đưa lên hệ thống thư viện số và phân phối cho bạn đọc như là tài sản của thư viện. Các thư viện có thể giới thiệu nguồn cho bạn đọc của họ tìm đến để tải, chứ thư viện không được phép tải về và phân phối đại trà một cách công khai, trừ khi các tài liệu đó được xác định là cho phép tái phân phối tự do.

Thêm một hiện trạng khá phổ biến hiện nay là các đơn vị thư viện sử dụng xuất bản phẩm ngoại văn tải tự do trên mạng hoặc mua từ các nguồn ở nước ngoài mà chưa qua công tác kiểm định nội dung hoặc chưa được công nhận phát hành hợp pháp bằng văn bản bởi các cơ quan chức năng. Những tài liệu này cũng sẽ khó bảo đảm được về mặt nội dung bên trong tài liệu có hay không vi phạm những vấn đề liên quan đến tư tưởng, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, thậm chí ảnh hưởng đến chủ quyền đất nước. Những nội dung bị cấm trong hoạt động xuất bản, phát hành xuất bản phẩm được Quy định tại Điều 10, Luật Xuất bản 2012.

Bên cạnh đó, phải cần lưu ý thêm rằng, việc phổ biến một xuất bản phẩm trên hệ thống thư viện số có thể được xem như là một hoạt động phát hành (ở đây là phát hành dạng điện tử). Theo Điều 45, Luật Xuất bản năm 2012, thì tổ chức phổ biến, phát hành tài liệu điện tử (tài liệu có đăng ký xuất bản) phải có đăng ký hoạt động phát hành xuất bản phẩm điện tử với cơ quan quản lý nhà nước về hoạt động xuất bản.

Một cụ già đang lựa sách trong thư viện để đọc

Như vậy, việc số hóa tài liệu bản quyền và phân phối thông qua các nền tảng thư viện số là chưa phù hợp các quy định của pháp luật, kể cả thư viện đó (hoặc tổ chức mà thư viện đó là thành viên) là chủ sở hữu quyền tác giả tài liệu đó.

Hiện nay, đã có nhiều nhà xuất bản, nhà phát hành trong và ngoài nước cung cấp các sản phẩm và dịch vụ liên quan đến việc khai thác và sử dụng tài liệu số, tài liệu điện tử do chính họ xuất bản, phát hành hoặc liên kết phát hành. Các tài liệu số này có thể được cung cấp theo hình thức đóng gói với một số lượng tựa sách cố định, hoặc có thể lựa chọn thuê/ mua các đầu sách đơn lẻ phù hợp với chương trình đào tạo và nhu cầu cụ thể của người đọc.

Trong xu hướng chuyển đổi số, các thư viện cần mạnh dạn đề xuất cơ quan chủ quản cho phép đầu tư trong việc thuê mua sách điện tử có bản quyền, được cung cấp từ các nhà xuất bản, hoặc từ các đơn vị được cấp giấy phép phát hành tài liệu điện tử, kể cả các tài liệu điện tử nhập khẩu từ nước ngoài. Việc này vừa giúp cho người sử dụng của các thư viện tự tin vào việc mình đang sử dụng tài liệu một cách hợp pháp, vừa có thể sử dụng được các công cụ tiện ích trên các nền tảng công nghệ, giúp tăng hứng thú và hiệu quả đọc sách. Đó cũng chính là một phần trong chuyển đổi số ngành Thư viện.