Chuyển đổi số ở cấp xã: Nhiều điểm nghẽn cần tháo gỡ

Thuận lợi đan xen khó khăn

Những ngày đầu tháng 5, tại bộ phận tiếp nhận và trả kết quả xã Tiên Lữ, không khí làm việc khá nhộn nhịp. Thay vì cảnh người dân chen chúc điền biểu mẫu giấy như trước đây, nhiều thủ tục hành chính đã được cán bộ hướng dẫn thực hiện trực tuyến ngay trên điện thoại thông minh. Từ đăng ký hộ tịch, xác nhận cư trú đến tra cứu hồ sơ đất đai, người dân dần quen với việc thao tác trên môi trường số.

Người dân đến làm thủ tục tại Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Tiên Lữ.

Sau sáp nhập đơn vị hành chính, xã Tiên Lữ có quy mô hơn 32.700 dân, gồm 35 thôn dân cư. Đồng chí Đào Quang Hà - Phó Chủ tịch UBND xã Tiên Lữ cho biết: Cùng với yêu cầu tinh gọn bộ máy, địa phương xác định chuyển đổi số là giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu lực quản lý và phục vụ người dân tốt hơn. Đến nay, xã có hạ tầng viễn thông được đầu tư khá đồng bộ; 100% địa bàn phủ Internet cáp quang, toàn xã có hơn 16 nghìn thuê bao điện thoại, gần 7.000 thuê bao Internet.

Không chỉ Tiên Lữ, nhiều xã sau sáp nhập như Nguyệt Đức cũng đang từng bước đưa công nghệ số vào quản lý điều hành. Trong năm 2025, xã đã triển khai rà soát, cập nhật dữ liệu quy hoạch, đất đai, tăng cường công khai thông tin trên nền tảng điện tử; đẩy mạnh tuyên truyền thông qua hệ thống truyền thanh và trang thông tin điện tử của xã với gần 200 tin, bài, hình ảnh tuyên truyền.

Một trong những tín hiệu tích cực là nhận thức của cán bộ cơ sở về chuyển đổi số đã có nhiều thay đổi. Nếu trước đây công nghệ thường được xem là nhiệm vụ của ngành chuyên môn, thì nay nhiều địa phương đã coi đây là giải pháp xuyên suốt trong quản trị địa phương. Từ quản lý đất đai, tài chính, đầu tư công đến giáo dục, y tế, an sinh xã hội đều đang được số hóa từng phần.

Ở lĩnh vực nông nghiệp, xã Tiên Lữ đã phối hợp tổ chức các lớp tập huấn cho hợp tác xã về thương mại điện tử, kỹ năng vận hành gian hàng trực tuyến, xây dựng thương hiệu và quảng bá sản phẩm địa phương. Đây được xem là bước chuyển quan trọng khi chuyển đổi số không chỉ phục vụ quản lý hành chính mà bắt đầu đi vào sản xuất, tiêu thụ hàng hóa và phát triển kinh tế nông thôn.

Dù đạt nhiều kết quả bước đầu, nhưng thực tế cho thấy chuyển đổi số cấp xã vẫn đang đối mặt với không ít khó khăn. Điểm dễ nhận thấy nhất là sự chênh lệch về kỹ năng số giữa các nhóm dân cư. Với người trẻ, việc sử dụng ứng dụng điện tử, thanh toán trực tuyến hay nộp hồ sơ online khá thuận lợi. Nhưng với người cao tuổi, lao động nông thôn hoặc người ít tiếp cận công nghệ, đây vẫn là rào cản vô hình.

Không ít địa phương vẫn tồn tại tình trạng “số hóa nửa vời”, tức hồ sơ đã nhập lên hệ thống nhưng người dân vẫn phải in giấy, bổ sung bản cứng hoặc đi lại nhiều lần để hoàn thiện thủ tục. Bài toán liên thông dữ liệu giữa các ngành, các cấp vẫn chưa đồng bộ khiến hiệu quả xử lý công việc chưa như kỳ vọng.

Ở nhiều xã, cán bộ công nghệ thông tin còn thiếu; trang thiết bị chưa đồng bộ; hệ thống phần mềm giữa các ngành đôi khi chưa tương thích. Không ít cán bộ lớn tuổi vẫn gặp khó khi xử lý hồ sơ trên môi trường số. Trong khi đó, người dân lại có tâm lý quen làm trực tiếp vì “cầm giấy tờ cho chắc”.

Một thực tế khác là chuyển đổi số ở cơ sở hiện vẫn thiên về thủ tục hành chính, trong khi các lĩnh vực gắn chặt đời sống người dân như nông nghiệp số, thương mại điện tử nông thôn, dữ liệu dân cư, giáo dục số hay y tế số phát triển chưa đồng đều.

Điều đáng nói, chuyển đổi số không đơn thuần là đưa máy tính vào công sở mà là thay đổi cách vận hành. Nếu tư duy quản lý vẫn theo lối cũ thì công nghệ khó phát huy hiệu quả thực chất.

Khi người dân trở thành trung tâm

Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy, nơi nào đưa được công nghệ đến gần người dân thì nơi đó chuyển đổi số có chuyển biến rõ nét hơn.

Thực hiện thủ tục hành chính trên hệ thống điện tử tại Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Tiên Lữ.

Mô hình Tổ công nghệ số cộng đồng ở xã Quảng Yên là ví dụ điển hình. Với 31 tổ, 170 thành viên hoạt động tại khu dân cư, lực lượng này trở thành “cánh tay nối dài” hỗ trợ người dân tiếp cận công nghệ số.

Từ việc cài đặt VNeID, hướng dẫn thanh toán không dùng tiền mặt đến hỗ trợ sử dụng dịch vụ công trực tuyến, các thành viên tổ công nghệ số đã giúp người dân, nhất là người cao tuổi, từng bước thay đổi thói quen. Hình ảnh những đoàn viên thanh niên đội nắng đến từng nhà hỗ trợ cài ứng dụng không còn xa lạ ở nhiều địa phương.

Điều quan trọng hơn là chuyển đổi số bắt đầu chạm tới những nhu cầu thiết thực hằng ngày. Người dân có thể khám chữa bệnh bằng VNeID, thanh toán điện tử khi đi chợ, tra cứu thủ tục hành chính tại nhà hay quảng bá sản phẩm nông nghiệp trên sàn thương mại điện tử. Khi thấy tiện ích cụ thể, người dân sẽ chủ động tham gia thay vì bị động tiếp nhận.

Đồng chí Đinh Ngọc Tuân - Phó Chủ tịch UBND xã Quảng Yên khẳng định: Chuyển đổi số phải bắt đầu từ người dân, lấy người dân làm trung tâm; đưa nền tảng số, kỹ năng số đến cộng đồng thông qua lực lượng gần dân, sát dân nhất.

Đây cũng là hướng đi mà nhiều địa phương trong tỉnh đang lựa chọn: Lấy hiệu quả phục vụ người dân làm thước đo thay vì chạy theo hình thức hay chỉ tiêu kỹ thuật. Để chuyển đổi số cấp xã đi vào chiều sâu, điều quan trọng nhất là phải thay đổi tư duy quản lý. Người đứng đầu địa phương phải thực sự coi chuyển đổi số là nhiệm vụ trọng tâm chứ không phải phong trào ngắn hạn.

Cùng với đó, cần tiếp tục đầu tư đồng bộ hạ tầng số, nhất là tại khu vực nông thôn; hoàn thiện cơ sở dữ liệu dùng chung và tăng tính liên thông giữa các ngành. Việc đào tạo kỹ năng số cho cán bộ cơ sở cần được thực hiện thường xuyên, sát thực tế thay vì chỉ tập huấn lý thuyết.

Một yêu cầu quan trọng khác là đơn giản hóa quy trình dịch vụ công trực tuyến. Chuyển đổi số sẽ khó thành công nếu người dân phải thao tác quá phức tạp hoặc vẫn phải đi lại nhiều lần. Công nghệ phải phục vụ con người, không thể tạo thêm thủ tục.

Các địa phương cũng cần phát huy vai trò của Tổ công nghệ số cộng đồng, Đoàn thanh niên, Hội phụ nữ, tổ dân cư trong tuyên truyền và hỗ trợ người dân. Đây chính là lực lượng giúp “lấp đầy” khoảng cách số tại cơ sở nhanh và hiệu quả nhất.

Từ thực tiễn ở nhiều xã cho thấy, khi cán bộ thay đổi tư duy, người dân được hướng dẫn tận tình và công nghệ giải quyết đúng nhu cầu cuộc sống, chuyển đổi số sẽ không còn là khái niệm xa vời.

Và khi chính quyền cơ sở thực sự vận hành trên môi trường số, người dân thực sự hưởng lợi từ các tiện ích số, thì chuyển đổi số mới trở thành động lực phát triển thực chất, tạo nền tảng cho một nền hành chính hiện đại, minh bạch và gần dân hơn.