Chuyên gia bàn giải pháp nâng cao chất lượng tạp chí khoa học Việt Nam

Các đại biểu tham dự hội thảo. Ảnh: UTT

Ngày 18/9, tại Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải, Đảng ủy các trường Đại học, Cao đẳng Hà Nội chủ trì, phối hợp với Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Đại học Bách khoa Hà Nội và Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia “Nâng cao chất lượng các tạp chí khoa học của Việt Nam theo chuẩn Scopus và Web of Science”.

Hội thảo quy tụ khoảng 300 đại biểu là đại diện các cơ quan Trung ương, thành phố Hà Nội, các bộ, ngành, cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu, cơ quan báo chí - xuất bản, cùng các nhà khoa học, chuyên gia và đội ngũ làm công tác tạp chí khoa học.

Hội thảo hướng tới một mục tiêu có ý nghĩa chiến lược: thúc đẩy các tạp chí khoa học Việt Nam phát triển thực chất, chuyên nghiệp, từng bước được cộng đồng khoa học quốc tế thừa nhận, qua đó nâng cao năng lực nghiên cứu, tự chủ tri thức và vị thế học thuật của các cơ sở giáo dục đại học Việt Nam.

Đích đến thực chất phải là chất lượng khoa học

Trong phát biểu đề dẫn, PGS.TS Vũ Trọng Lâm - Bí thư Đảng ủy, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật đề cập đến những yêu cầu phát triển mới về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và giáo dục đại học.

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là “đột phá quan trọng hàng đầu”, là động lực chính để phát triển đất nước.

Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo tiếp tục đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ giáo dục đại học, gắn đào tạo với nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Những định hướng đó không chỉ đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực nghiên cứu, mà còn đặt ra một vấn đề rất căn bản: tri thức được tạo ra phải được kiểm chứng, công bố và lan tỏa như thế nào để thực sự đóng góp vào sự phát triển của khoa học và của đất nước?

PGS.TS Vũ Trọng Lâm - Bí thư Đảng ủy, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật phát biểu đề dẫn. Ảnh: UTT

Nhấn mạnh, ở đây, tạp chí khoa học giữ một vị trí đặc biệt, PGS.TS Vũ Trọng Lâm cho rằng, tạp chí khoa học không đơn thuần là nơi đăng tải kết quả nghiên cứu, càng không chỉ là phương tiện đáp ứng yêu cầu công bố của nhà khoa học.

Một tạp chí khoa học đúng nghĩa là một thiết chế của đời sống học thuật: nơi tri thức được thẩm định, phản biện, kiểm chứng và công bố; nơi những ý tưởng khoa học được trao đổi, tranh luận và tiếp tục phát triển; đồng thời là một trong những cầu nối quan trọng giữa cộng đồng khoa học Việt Nam với cộng đồng khoa học quốc tế.

Bởi vậy, chất lượng một tạp chí không chỉ phản ánh năng lực của Ban Biên tập. Phía sau một tạp chí có uy tín phải là một nền tảng nghiên cứu đủ mạnh, một cộng đồng học thuật nghiêm túc, một quy trình phản biện đáng tin cậy, một cơ chế quản trị chuyên nghiệp, một môi trường tôn trọng liêm chính khoa học và một năng lực hội nhập đủ sâu. Đây cũng là cách chúng ta cần tiếp cận câu chuyện Scopus và Web of Science.

Theo PGS.TS Vũ Trọng Lâm, việc các tạp chí khoa học Việt Nam được lập chỉ mục trong những cơ sở dữ liệu quốc tế có uy tín là cần thiết và có ý nghĩa. Nhưng nếu chỉ nhìn Scopus hay Web of Science như một “đích đến”, chúng ta rất dễ tập trung vào các yêu cầu kỹ thuật mà chưa đi đến phần cốt lõi của vấn đề.

Đích đến thực chất phải là chất lượng khoa học. Scopus và Web of Science, xét đến cùng, là những hệ thống ghi nhận một quá trình chuẩn hóa lâu dài về chất lượng nội dung, quản trị biên tập, phản biện, đạo đức xuất bản, tính ổn định và ảnh hưởng học thuật. Vì vậy, một tạp chí không thể phát triển bền vững chỉ bằng cách “làm cho đủ tiêu chí”. Những chuẩn mực bên ngoài chỉ thực sự có ý nghĩa khi chúng trở thành năng lực bên trong của chính tạp chí.

Từ đó, PGS.TS Vũ Trọng Lâm cho rằng, cần đặt lại câu hỏi. Không chỉ hỏi “làm thế nào để tạp chí vào Scopus hoặc Web of Science?”, mà quan trọng hơn phải hỏi “làm thế nào để xây dựng được một tạp chí có chất lượng khoa học thực chất, có uy tín học thuật, có bản sắc, có khả năng tham gia lâu dài vào đời sống khoa học quốc tế?”. Khi trả lời được câu hỏi thứ hai, câu hỏi thứ nhất sẽ có cơ sở để giải quyết một cách căn cơ và bền vững.

Lãnh đạo nhiều cơ sở giáo dục đại học trình bày tham luận, chia sẻ tại hội thảo. Ảnh: UTT

Nhấn mạnh vai trò của cấp ủy và người đứng đầu, PGS.TS Vũ Trọng Lâm cho rằng, phát triển một tạp chí khoa học có uy tín là công việc tính bằng nhiều năm. Nó cần nguồn lực; cần đội ngũ; cần hạ tầng xuất bản số; cần mạng lưới chuyên gia và phản biện; cần nguồn bài có chất lượng; cần cơ chế khuyến khích phù hợp và, quan trọng hơn, cần một chiến lược phát triển đủ ổn định để không bị chi phối bởi những mục tiêu ngắn hạn.

Một Tổng Biên tập hay một Ban Biên tập, dù tâm huyết đến đâu, cũng không thể tự mình giải quyết toàn bộ những vấn đề đó.

Vì vậy, phát triển tạp chí khoa học cần được đặt vào chiến lược phát triển khoa học và uy tín học thuật của chính cơ sở chủ quản. Cấp ủy phải tạo quyết tâm và định hướng; người đứng đầu phải chuyển định hướng thành cơ chế, nguồn lực và trách nhiệm; Hội đồng Biên tập, Ban Biên tập và cộng đồng khoa học phải chuyển những điều kiện đó thành chất lượng học thuật.

Theo nghĩa ấy, thay vì chỉ hỏi Ban Biên tập“bao giờ tạp chí vào Scopus?”, người đứng đầu cần tự hỏi “chúng ta đã tạo ra những điều kiện gì để tạp chí đủ sức vào Scopus - và đủ sức đứng vững trong hệ thống đó?”. Thay đổi được cách đặt câu hỏi ấy là bước đầu tiên để thay đổi cách làm.

Mục tiêu cuối cùng phải là xây dựng được một hệ thống tạp chí khoa học Việt Nam có chất lượng thực chất, quản trị chuyên nghiệp, giữ vững liêm chính học thuật, làm chủ công nghệ, có bản sắc và đủ năng lực hội nhập quốc tế.

Tiến sĩ Trần Đắc Hiến – Cục trưởng Cục Thông tin, Thống kê và Đánh giá khoa học, Bộ Khoa học và Công nghệ phát biểu tại hội thảo. Ảnh: UTT

Hạ tầng quan trọng để cơ sở giáo dục đại học thực hiện sứ mệnh

Tại hội thảo, các tham luận, ý kiến trao đổi tập trung chia sẻ về thực trạng và nhận diện đúng các điểm nghẽn của tạp chí khoa học Việt Nam; đồng thời, làm rõ con đường nâng chất lượng từ chính nội lực của từng cơ sở.

Tiến sĩ Trần Đắc Hiến – Cục trưởng Cục Thông tin, Thống kê và Đánh giá khoa học, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, theo số liệu tổng hợp, hệ thống hiện có khoảng 506 tạp chí khoa học, thuộc 367 cơ quan tạp chí hoạt động ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Các tạp chí phân bổ tương đối rộng từ khoa học tự nhiên, kỹ thuật và công nghệ, y dược đến khoa học xã hội và nhân văn, giáo dục, nông nghiệp và các lĩnh vực liên ngành.

Nhóm cơ sở giáo dục đại học và viện nghiên cứu chiếm 70,75% tổng số tạp chí toàn quốc, phản ánh xuất bản gắn chặt với nghiên cứu và đào tạo.

Ông Trần Đắc Hiến thông tin, trong số 506 tạp chí khoa học được rà soát, có 267 tạp chí đã áp dụng mã định danh đối tượng số (DOI – Digital Object Identifier), chiếm 52,8%; 231 tạp chí có website đăng tải dữ liệu theo mô hình tạp chí trực tuyến (chiếm 45,7%). Các chuẩn trích dẫn phổ biến đã được áp dụng khá rộng rãi trong hệ thống tạp chí.

Theo số liệu tổng hợp, Việt Nam hiện có 16 tạp chí được lập chỉ mục trong Scopus và/hoặc Web of Science, còn thấp so với tổng số tạp chí khoa học trong nước.

Trong số này, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam có 6 tạp chí (chiếm 37,5%). Khối cơ sở giáo dục đại học có 10 tạp chí (chiếm 62,5%), gồm: 2 tạp chí thuộc các đại học quốc gia, 5 tạp chí thuộc các trường đại học công lập và chuyên ngành, 3 tạp chí thuộc các trường đại học tư thục.

PGS.TS Nguyễn Hoàng Long – Bí thư đảng ủy, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải khẳng định: Giá trị lớn nhất của trường hợp JSTT không chỉ nằm ở một chỉ mục hay một thứ hạng. Ảnh: UTT

Một điểm nhấn của Hội thảo là trường hợp Tạp chí Journal of Science and Transport Technology (JSTT) của Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải.

Được thành lập từ năm 2021 và định hướng theo chuẩn quốc tế ngay từ đầu, JSTT được Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải trực tiếp đầu tư, quản trị và phát triển chủ yếu bằng nguồn lực nội tại. Sau hơn ba năm, Tạp chí được Scopus chấp nhận lập chỉ mục; khoảng một năm sau tiếp tục nâng hạng từ Q4 lên Q3 và được Scopus mở rộng theo định hướng tạp chí quốc tế đa ngành.

PGS.TS Nguyễn Hoàng Long – Bí thư đảng ủy, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải khẳng định: Giá trị lớn nhất của trường hợp JSTT không chỉ nằm ở một chỉ mục hay một thứ hạng.

Dấu ấn đặc biệt là việc một trường đại học Việt Nam có thể chủ động xây dựng thương hiệu xuất bản khoa học của chính mình, làm chủ quy trình biên tập - phản biện, hạ tầng số, mạng lưới học thuật và định hướng phát triển, nhưng vẫn đạt được sự thừa nhận của một cơ sở dữ liệu quốc tế lớn.

Kinh nghiệm này củng cố niềm tin rằng các cơ sở giáo dục đại học Việt Nam hoàn toàn có thể phát triển tạp chí đạt chuẩn quốc tế nếu có chiến lược rõ ràng, quản trị chuyên nghiệp, đầu tư bền bỉ và cam kết chất lượng từ lãnh đạo đến đội ngũ thực hiện.

Từ một trường hợp cụ thể, thông điệp được mở rộng thành một định hướng có tính hệ thống: nếu từng trường chủ động nâng chuẩn tạp chí của mình và đồng thời liên kết để chia sẻ chuyên gia, phản biện, hạ tầng, dữ liệu, kinh nghiệm quản trị và nguồn lực quốc tế hóa, Việt Nam có thể từng bước hình thành một hệ thống tạp chí khoa học mạnh hơn, có uy tín cao hơn và hiện diện rõ nét hơn trên bản đồ khoa học quốc tế.

Từ kinh nghiệm của JSTT, PGS.TS Nguyễn Hoàng Long khuyến nghị, muốn phát triển bền vững, tạp chí phải được chuẩn hóa từ đầu (không thể đợi đến khi chuẩn bị hồ sơ Scopus mới bắt đầu chuẩn hóa); quốc tế hóa thực chất bằng cách tăng sự tham gia của Editorial Board, phản biện, tác giả và hoạt động khoa học quốc tế; lấy chất lượng làm trung tâm bởi lẽ chất lượng quyết định uy tín lâu dài của tạp chí; quản trị tạp chí như một hệ thống xuất bản khoa học chứ không chỉ là nơi nhận bài; và xây dựng hệ sinh thái khoa học (phía sau tạp chí cần có nghiên cứu, phòng thí nghiệm, hội nghị và mạng lưới quốc tế).

Các ý kiến tại hội thảo đều chung quan điểm: Scopus và Web of Science là những chuẩn tham chiếu quốc tế quan trọng, nhưng đích đến cuối cùng vẫn là chất lượng khoa học thực chất. Một tạp chí chỉ có thể phát triển bền vững khi chất lượng bài báo được bảo đảm, phản biện độc lập và nghiêm túc, đạo đức xuất bản được tôn trọng, quản trị dựa trên dữ liệu, hạ tầng số được làm chủ và mức độ quốc tế hóa được nâng lên bằng những hợp tác học thuật thực chất.