Chuyên gia cảnh báo: Chiến tranh có thể khiến Iran tăng tốc chế tạo bom hạt nhân

Iran có thể từ bỏ chiến lược “ngưỡng hạt nhân”

Ông Danny Citrinowicz, cựu lãnh đạo bộ phận nghiên cứu Iran thuộc Cục Tình báo Quân đội Israel, cho rằng các cuộc tấn công phủ đầu của Mỹ và Israel có thể khiến Tehran quyết định từ bỏ chiến lược “ngưỡng hạt nhân” kéo dài nhiều thập kỷ để tiến thẳng tới việc chế tạo vũ khí hạt nhân.

Ảnh vệ tinh chụp cơ sở hạt nhân Natanz của Iran, ngày 7/3/2026. Ảnh: Vantor/Reuters

Theo ông Citrinowicz, trong nhiều năm Iran theo đuổi chiến lược phát triển năng lực hạt nhân ở mức đủ để có thể chế tạo bom, nhưng không thực sự sản xuất vũ khí. Chiến lược này nhằm tạo ra khả năng răn đe đối với Mỹ và Israel, đồng thời vẫn duy trì lập trường chính thức phản đối vũ khí hạt nhân theo sắc lệnh tôn giáo được ban hành năm 2005.

Tuy nhiên, các cuộc tấn công quân sự gần đây của Mỹ và Israel nhằm vào Iran đã khiến chiến lược đó bị đặt dấu hỏi.

Trong hai tuần qua, Mỹ và Israel đã tiến hành chiến dịch không kích quy mô lớn nhằm vào các mục tiêu quân sự và hạt nhân của Iran, trong khi Tehran đáp trả bằng các cuộc tấn công tên lửa và máy bay không người lái vào nhiều mục tiêu trong khu vực Trung Đông.

Theo ông Citrinowicz, mục tiêu của Mỹ và Israel là làm suy yếu khả năng phát triển vũ khí hạt nhân của Iran. Tuy nhiên, các cuộc tấn công này có thể khiến Tehran cảm thấy bị đe dọa và quyết định đẩy nhanh chương trình hạt nhân.

“Điều tôi lo ngại là cuộc chiến này sẽ không ngăn Iran sở hữu bom hạt nhân, mà ngược lại có thể thúc đẩy họ tăng tốc kế hoạch đó”, ông Citrinowicz nhận định.

Theo chuyên gia này, Iran hiện đứng trước hai lựa chọn: từ bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân hoặc tăng tốc tiến tới chế tạo bom hạt nhân. Trong bối cảnh bị tấn công quân sự và chịu áp lực lớn, khả năng Iran chọn phương án thứ hai là rất đáng lo ngại.

Đàm phán hạt nhân thất bại vì thiếu lòng tin

Ông Citrinowicz cho rằng các cuộc đàm phán hạt nhân giữa Mỹ và Iran trước khi chiến tranh bùng phát đã thất bại do hai bên thiếu lòng tin và hiểu sai ý định của nhau.

Trong các cuộc thương lượng, Iran vẫn khẳng định quyền làm giàu urani, song từng đề xuất không tích trữ lượng urani được làm giàu. Theo ông Citrinowicz, đề xuất này có thể giúp ngăn Iran tiến tới chế tạo vũ khí hạt nhân, đồng thời cho phép Tehran duy trì chương trình hạt nhân dân sự.

“Nếu Mỹ và Israel muốn ngăn Iran chế tạo bom hạt nhân, và đó thực sự là điều mà phía Iran đã đề nghị, thì kiểu thỏa thuận này không phải là một lựa chọn tồi”, ông Citrinowicz nói, lưu ý rằng nó cũng sẽ bao gồm một chế độ thanh tra, vì vậy mọi việc sẽ không chỉ đơn thuần dựa vào việc tin tưởng Tehran.

Tuy nhiên, Mỹ cho rằng việc nới lỏng trừng phạt để đổi lấy thỏa thuận như vậy sẽ giúp củng cố chính quyền Iran.

“Thỏa thuận có thể ngăn Iran chế tạo bom, nhưng lại củng cố chính quyền của họ. Trong khi hành động quân sự có thể làm suy yếu chế độ, nhưng lại khiến họ quyết tâm hơn trong việc sở hữu vũ khí hạt nhân”, ông Citrinowicz nói. Chuyên gia Israel cũng cho rằng, rất khó để giải quyết tình huống tiến thoái lưỡng nan như vậy do lòng tin giữa 2 bên ở mức rất thấp.

“Phía Iran đã đồng ý đàm phán 2 lần và cả 2 lần Mỹ và Israel đều tấn công họ. Vì vậy tôi không nghĩ chúng ta sẽ lại thấy tiến trình hòa giải do Oman làm trung gian trong thời gian tới”, ông Citrinowicz nói, đề cập đến cuộc đàm phán Mỹ-Iran năm 2025 diễn ra trước cuộc chiến 12 ngày hồi tháng 6/2025 cũng như cuộc đàm phán trước cuộc tấn công ngày 28/2 vừa qua.

Kho urani làm giàu cao - vấn đề then chốt

Theo ông Citrinowicz, một trong những yếu tố quyết định đối với mục tiêu ngăn chặn Iran phát triển vũ khí hạt nhân là số urani làm giàu cao mà Tehran đang nắm giữ.

Các đánh giá cho thấy Iran đang lưu trữ khoảng 440 kg urani làm giàu cao tại một cơ sở hạt nhân ở Isfahan. Đây là lượng vật liệu đã trải qua phần lớn các bước cần thiết để có thể nâng lên cấp độ sử dụng cho vũ khí.

“Nếu cuộc chiến nhằm ngăn Iran chế tạo bom hạt nhân nhưng số urani này không bị thu giữ hoặc kiểm soát, thì không thể nói đã đạt được thành công chiến lược”, ông Citrinowicz nhận định.

Ông Citrinowicz cho rằng Mỹ và Israel có ưu thế quân sự không thể phủ nhận so với Iran, nhưng việc thu giữ lượng urani nói trên sẽ cực kỳ khó khăn về mặt quân sự, bởi nó được cất giữ sâu dưới lòng đất và được bảo vệ chặt chẽ. Ngay cả khi kho urani này bị thu giữ, Iran vẫn còn lượng urani làm giàu ở mức thấp hơn, cùng với kiến thức và công nghệ để tiếp tục chương trình hạt nhân trong tương lai.

Khó đạt được chiến thắng chiến lược

Theo ông Citrinowicz, rất khó dự đoán diễn biến của cuộc chiến hiện nay, nhưng ông cho rằng kịch bản khả thi nhất – nếu không có diễn biến kịch tính nào khác – là Tổng thống Mỹ Donald Trump sẽ đơn phương tuyên bố chiến thắng. Dù vậy, ngay cả khi Mỹ và Israel tuyên bố chiến thắng quân sự, điều đó cũng không đồng nghĩa với việc chương trình hạt nhân Iran bị xóa bỏ hoàn toàn.

“Nếu chiến tranh kết thúc ngay lúc này, có thể sẽ có những thành công về mặt tác chiến, nhưng chúng có thể bị xói mòn theo thời gian nếu Iran tiếp tục tái thiết chương trình hạt nhân”, ông Citrinowicz nói. Theo ông, không bên nào có thể thực sự tuyên bố chiến thắng hoàn toàn trong cuộc xung đột hiện nay.

Chuyên gia Israel cũng cho rằng Iran khó chấp nhận một lệnh ngừng bắn đơn phương nếu không có các đảm bảo an ninh, bởi Tehran muốn tránh tình huống bị tấn công lặp lại trong tương lai.

“Người Iran không muốn một cuộc chiến kéo dài, nhưng họ muốn tạo ra một thực tế mới để Mỹ và Israel không thể tấn công họ vài tháng một lần”, ông Citrinowicz nhận định.

Theo ông, việc chỉ dựa vào biện pháp quân sự có thể không đủ để giải quyết vấn đề hạt nhân Iran, đã đến lúc Mỹ và Israel cần cân nhắc những giải pháp khác mang tính lâu dài hơn.

Hoàng Phạm/VOV.VN