Chuyên gia dự báo thời tiết chia sẻ áp lực từ sự bất định của thiên nhiên và 'sức ép' dư luận

Dự báo thực chất là một ngành khoa học về xác suất

Trong tâm thức, nhiều người kỳ vọng bản tin “đúng 100%”, tuy nhiên dưới góc nhìn chuyên môn, ông Nguyễn Văn Hưởng – Trưởng phòng Dự báo Thời tiết, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia chia sẻ, về bản chất, dự báo dựa trên mô hình động lực học khí quyển – đại dương với điều kiện ban đầu luôn có sai số.

Mỗi kịch bản đều mang tính xác suất; sai lệch vài chục kilômet quỹ đạo bão hoặc vài giờ thời điểm mưa lớn là điều khoa học có thể lý giải, không phải thiếu trách nhiệm.

Mặt khác, dự báo 24 giờ khác căn bản với 72–120 giờ. Hệ khí quyển là hệ phi tuyến, nhạy cảm với điều kiện ban đầu (hiệu ứng “butterfly effect”), nên càng xa thời điểm hiện tại, độ bất định càng lớn. Vì vậy, việc điều chỉnh bản tin qua từng chu kỳ cập nhật là bình thường trong nghiệp vụ.

Ông Hưởng nhấn mạnh: "Công việc của một dự báo viên cũng không đơn thuần là “xem mây đoán mưa” theo cảm tính. Đó là kết quả của quá trình phân tích đa nguồn, đa tầng: từ số liệu quan trắc bề mặt, cao không đến các dữ liệu radar, vệ tinh, kết hợp cùng các sản phẩm mô hình số trị và kinh nghiệm thực địa tại địa phương. Việc điều chỉnh bản tin qua từng chu kỳ cập nhật không phải là sự thiếu nhất quán, mà là nỗ lực nghiệp vụ để thông tin luôn bám sát diễn biến thực tế nhất".

Ông Nguyễn Văn Hưởng – Trưởng phòng Dự báo Thời tiết, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia

Đặc biệt, trong cuộc chiến với thiên tai, ngành khí tượng thường chọn cách “đi trước một bước”. Theo ông Hưởng, nguyên tắc tối thượng trong quản trị rủi ro là ưu tiên an toàn. Do đó, đôi khi các bản tin cảnh báo được đưa ra ở mức độ thận trọng cao hơn thực tế để giảm thiểu tối đa hậu quả xấu nhất. Điều này không đồng nghĩa là “dự báo sai”, mà là sự lựa chọn có trách nhiệm để bảo vệ cộng đồng.

Cuộc đấu trí trong những "tình huống khẩn cấp"

Nếu như bản chất xác suất tạo ra áp lực về khoa học, thì những tình huống bão mạnh hay lũ lớn lại đẩy dự báo viên vào một cuộc chạy đua khốc liệt về thời gian và tâm lý.

Ông Mai Văn Khiêm – Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia cho biết, áp lực này trở nên đặc biệt căng thẳng khi xuất hiện những cơn bão tăng cấp nhanh (rapid intensification).

Khi đó, sai số giữa các mô hình dự báo quốc tế thường phân tán rất lớn. Dự báo viên phải liên tục phân tích, so sánh và đánh giá để lựa chọn kịch bản tối ưu trong thời gian cực ngắn. Mỗi quyết định điều chỉnh quỹ đạo dù chỉ vài chục kilomet hay thay đổi một cấp gió đều có thể làm thay đổi hoàn toàn phương án ứng phó của chính quyền, từ việc sơ tán dân đến vận hành hồ chứa.

Ông Mai Văn Khiêm – Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia.

Trong những đợt cao điểm thiên tai, căn phòng dự báo không bao giờ tắt đèn. Các dự báo viên phải trực xuyên suốt 24/24h, cập nhật bản tin từng giờ một trong trạng thái tập trung cao độ. Bên cạnh áp lực chuyên môn, họ còn phải đối mặt với sức ép từ truyền thông và mạng xã hội.

Ông Khiêm trăn trở chia sẻ về áp lực tâm lý nghề nghiệp: “Chúng tôi rất sợ câu: Nhà nước trả tiền nuôi thế mà lại dự báo sai, không bằng các dự báo trên mạng hay các TikToker phân tích online”. Trong bối cảnh thông tin lan truyền nhanh chóng, mọi điều chỉnh nhỏ đều bị soi xét, tạo thêm gánh nặng cho những người đang trực tiếp nắm giữ thông tin sinh mệnh của nhiều người.

Nghề dự báo là sự tổng hòa của bất định khoa học, yêu cầu thời gian thực và sức ép truyền thông.

Sự gia tăng của các hiện tượng thời tiết cực đoan do biến đổi khí hậu – như mưa lớn cục bộ hay nắng nóng gay gắt – đang khiến các mô hình dự báo truyền thống gặp nhiều thách thức hơn. Điều này đòi hỏi dự báo viên không chỉ có năng lực phân tích vững chắc mà còn phải có đạo đức nghề nghiệp sâu sắc.

Mỗi bản tin phát hành có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tài sản và tính mạng của nhân dân. Ý thức được trọng trách này, những người làm công tác khí tượng luôn giữ mình ở trạng thái thận trọng cao nhất. Như lời nhấn mạnh của ông Mai Văn Khiêm, nghề dự báo là sự tổng hòa của bất định khoa học, yêu cầu thời gian thực và sức ép truyền thông. Đó là một đặc thù nghề nghiệp lặng lẽ, nơi sự tỉnh táo và phối hợp tác nghiệp hiệu quả chính là tấm lá chắn bảo vệ sự bình yên cho xã hội trước thiên tai.

Ngày Khí tượng Thế giới 2026 “Observing Today, Protecting Tomorrow”

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan, thông điệp của Ngày Khí tượng Thế giới năm 2026 nhấn mạnh vai trò then chốt của quan trắc, dự báo và cảnh báo sớm trong bảo vệ tính mạng, sinh kế và khả năng chống chịu của cộng đồng. Đây được xem như một lời kêu gọi hành động đối với các quốc gia, các tổ chức tài chính phát triển và khu vực tư nhân trong việc củng cố hệ thống quan trắc toàn cầu, từ đó nâng cao chất lượng dự báo và hiệu quả cảnh báo sớm.

Ngọc Nga