Dự báo viên khí tượng thủy văn sợ nhất câu nói: Nhà nước trả tiền nuôi thế mà...

Áp lực với dự báo viên trong tình huống thiên tai khẩn cấp

Ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia chia sẻ, trong các tình huống bão mạnh hoặc thiên tai diễn biến phức tạp, áp lực đối với dự báo viên thể hiện rõ trên nhiều phương diện đồng thời: chuyên môn, thời gian, trách nhiệm xã hội và tâm lý nghề nghiệp.

Trước hết là áp lực về độ chính xác trong điều kiện khí quyển ở trạng thái bất định cao. Khi xuất hiện bão mạnh, đặc biệt là bão có quá trình tăng cấp nhanh (rapid intensification), sai số quỹ đạo và cường độ thực tế và giữa các mô hình số trị (NWP) thường phân tán lớn. Dự báo viên phải liên tục phân tích, so sánh sản phẩm từ nhiều nguồn (ECMWF, GFS, HWRF…), đánh giá sai lệch hệ thống (Bias) và lựa chọn kịch bản tối ưu trong thời gian rất ngắn. Mỗi quyết định điều chỉnh quỹ đạo vài chục kilômét hay thay đổi cấp gió đều có thể kéo theo hệ quả tác động, công tác ứng phó sẽ thay đổi lớn, như đối với công tác sơ tán, vận hành hồ chứa hoặc bố trí lực lượng ứng phó thiên tai.

Dự báo viên của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia.

Thứ hai là áp lực thời gian và cường độ làm việc cao. Khi bão/áp thấp nhiệt đới tác động với cường độ mạnh và diến phức tạp, các dự báo viên phải đưa ra các dự báo liên tục và cập nhật từng giờ.

"Trong cao điểm bão, dự báo viên thường làm việc theo chế độ trực tăng cường 24/24 giờ, cập nhật bản tin 1–3 giờ/lần, đồng thời phải xử lý khối lượng lớn dữ liệu radar, vệ tinh, quan trắc thực đo và mô hình. Tính liên tục của thông tin đòi hỏi khả năng duy trì sự tập trung cao độ trong thời gian dài, trong khi diễn biến thực tế có thể thay đổi nhanh chóng, chúng tôi liên tục phải cập nhật, đưa đưa ra các dự báo sớm, sát nhất và ngoài áp lực về chuyên môn, chúng tôi còn chịu thêm áp lực về dư luận", ông Khiêm nói.

Thứ ba là áp lực trách nhiệm xã hội và truyền thông. Dự báo viên không chỉ cung cấp thông tin kỹ thuật mà còn phải đảm bảo thông điệp cảnh báo rõ ràng, dễ hiểu, tránh gây hoang mang nhưng cũng không được đánh giá thấp rủi ro.

"Trong bối cảnh mạng xã hội lan truyền thông tin nhanh, nhiều nền tảng đa phương tiện đưa tin, mọi sai lệch nhỏ hoặc điều chỉnh dự báo đều có thể bị soi xét, tạo thêm áp lực tâm lý đối với dự báo viên; với người dự báo viên chúng tôi rất sợ câu: Nhà nước trả tiền nuôi thế mà lại dự báo sai, không bằng các dự báo trên mạng, các titoker phân tích online", ông Khiêm bộc bạch.

Cuối cùng là áp lực đạo đức nghề nghiệp và hệ quả tiềm ẩn. Mỗi bản tin phát hành có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sinh mạng, tài sản và quyết định điều hành của chính quyền. Ý thức về trách nhiệm này khiến dự báo viên luôn ở trạng thái thận trọng cao, đôi khi căng thẳng kéo dài, đặc biệt khi thiên tai gây thiệt hại lớn dù dự báo đã được thực hiện đúng quy trình chuyên môn.

Trong các tình huống bão mạnh hoặc thiên tai như lũ lớn, lũ trên hệ thống nhiều sông, phức tạp, áp lực đối với dự báo viên là tổng hòa của bất định khoa học, yêu cầu thời gian thực, trách nhiệm xã hội và sức ép truyền thông. Đây là đặc thù nghề nghiệp đòi hỏi không chỉ năng lực phân tích khí tượng thủy văn vững chắc mà còn khả năng chịu áp lực và phối hợp tác nghiệp hiệu quả.

Ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia.

Làm thế nào để duy trì sự tỉnh táo và chính xác trong các ca trực kéo dài nhiều giờ? Ông Phùng Tiến Dũng – Trưởng phòng Dự báo Thủy văn, Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia chia sẻ, làm dự báo viên việc trực thời gian dài và liên tục là không tránh khỏi. Nếu không biết giữ gìn sức khỏe và giữ đầu óc tỉnh táo thì rất dễ mệt, mà mệt là dễ sai, nhất là khoảng thời gian về đêm, những ngày bão lũ kéo dài và để giữ gìn được sức khỏe, các dự báo viên cần phải biết tranh thủ nghỉ đúng lúc. Làm khoảng hơn một tiếng thì đứng dậy đi lại vài phút, uống ngụm nước, nhìn ra xa cho đỡ mỏi mắt. Nếu ca quá dài mà có điều kiện thì chợp mắt 15–20 phút cũng giúp đầu óc tỉnh lại rất nhiều.

Làm việc có kiểm tra chéo. Khi mệt, người ta hay chủ quan hoặc đọc sót số liệu. Vì vậy trước khi phát hành bản tin phải rà lại giờ, đơn vị, con số, so với bản tin trước xem có gì bất thường không. Nếu có đồng nghiệp kiểm tra lại lần nữa thì càng tốt.

"Chúng tôi vẫn hay nói với nhau người trong cuộc và người ngoài cuộc, tức là người làm bản tin thường ít phát hiện ra sai sót của mình, nên ngoài việc thực hiện đúng quy trình đã quy định khi trực lâu, mình dễ "bám" vào một kịch bản đã nghĩ từ trước. Thỉnh thoảng nên tự hỏi: "Liệu có khả năng khác không?" để tránh bị chủ quan.

Và quan trọng hơn cả vẫn là giữ tinh thần ổn định. Khi bão mạnh hay mưa lớn, thông tin bên ngoài rất nhiều, áp lực cũng cao. Nhưng lúc phân tích thì chỉ nên tập trung vào số liệu và chuyên môn, tránh để cảm xúc chi phối", ông Phùng Tiến Dũng chia sẻ.

AI có thể thay thế vai trò của dự báo viên?

Trong thời đại trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển như vũ bão, liệu các dự báo viên khí tượng thủy văn có bị thay thế khi các dữ liệu đầu vào được xử lý trong tích tắc và kết luận về dự báo thiên tai cũng ra đời trong vài giây?

Ông Nguyễn Văn Hưởng, Trưởng phòng Dự báo Thời tiết, Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, Cục Khí tượng Thủy văn, Bộ Nông nghiệp và Môi trườngi cho rằng, trong tương lai gần và cả trung hạn, AI không thể thay thế hoàn toàn vai trò của dự báo viên, mà sẽ là một cộng sự đặc biệt quan trọng.

Ông Hưởng phân tích, không thể phủ nhận sức mạnh của AI: khả năng xử lý dữ liệu cực nhanh, phân tích khối lượng thông tin khổng lồ từ mô hình số, vệ tinh, radar; tối ưu hóa đầu ra mô hình; phát hiện mẫu hình thời tiết; hỗ trợ dự báo ngắn hạn; nhận diện nguy cơ thiên tai sớm… Trong nhiều tình huống, AI cho kết quả rất nhanh và độ chính xác cao, đặc biệt khi có dữ liệu lịch sử lớn và các quy luật lặp lại tương đối rõ ràng.

Tuy nhiên, khí tượng thủy văn là một lĩnh vực có tính bất định cao. Biến đổi khí hậu đang làm xuất hiện nhiều hiện tượng cực đoan chưa từng có tiền lệ hoặc vượt ngoài dữ liệu quá khứ – trong khi AI học chủ yếu dựa trên dữ liệu lịch sử. Khi xuất hiện những tình huống "phi điển hình", mô hình có thể chưa nhận diện được đầy đủ tín hiệu bất thường. Lúc này, kinh nghiệm thực địa, bản năng nghề nghiệp, tư duy phân tích tổng hợp và sự hiểu biết sâu về đặc điểm địa phương của dự báo viên trở thành yếu tố quyết định. Dự báo thời tiết không chỉ là đọc con số từ mô hình, mà là đánh giá, phản biện, kiểm định ngược với số liệu quan trắc và lựa chọn kịch bản phù hợp nhất.

Dự báo viên Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia đang hướng dẫn cho sinh viên thực tập.

Bên cạnh đó, dự báo viên không chỉ phát hành bản tin, mà còn thực hiện vai trò tư vấn cho lãnh đạo các cấp về phương án ứng phó như sơ tán dân, vận hành hồ chứa, đóng cửa cảng biển; giải thích cho báo chí; cập nhật, điều chỉnh thông tin khi tình huống thay đổi. Đây là những hoạt động đòi hỏi trách nhiệm, đạo đức nghề nghiệp và sự am hiểu thực tiễn – điều mà AI hiện chưa thể đảm đương.

"Vì vậy, có thể khẳng định: AI sẽ ngày càng đóng vai trò quan trọng trong ngành khí tượng thủy văn, giúp dự báo nhanh hơn, thông minh hơn và hiệu quả hơn; nhưng AI không thay thế con người. Mô hình tốt nhất trong tương lai không phải là "AI hay dự báo viên", mà là "AI cùng với dự báo viên" – nơi công nghệ hỗ trợ, còn con người là người ra quyết định cuối cùng...", ông Nguyễn Văn Hưởng nói.

Ông Nguyễn Văn Hưởng cho biết, trước đây, mạng lưới trạm khí tượng truyền thống khá thưa thớt. Nếu một trận mưa dông cục bộ ập xuống một xã miền núi không có trạm, sẽ không có thông tin cho đến khi hậu quả xảy ra. Với các thiết bị IoT (trạm đo mưa tự động, cảm biến độ ẩm đất, trạm quan trắc mực nước giá rẻ) được lắp dày đặc thì các thông tin sẽ đến dự báo viên để phân tích và xử lý. Nếu IoT có thể đo được thông tin dữ liệu khí tượng ngày lập tức thì Radar và Vệ tinh là thị giác giúp dự báo viên nhìn được các khối mây, cấu trúc mắt bão hay các dòng xiết trên cao một cách sắc nét, mạng lưới radar giúp theo dõi sự di chuyển của các ổ mây đối lưu theo không gian và thời gian.

Sự kết hợp cá dữ liệu này như chồng lớp mây vệ tinh lên lớp phản hồi radar, kết hợp với lượng mưa thực tế từ trạm IoT giúp dự báo viên có thể phát hiện đưa ra những cảnh báo sớm hơn, tin cậy hơn mà thiên tai sẽ xảy ra ở khu vực cục thể tới từng khu vực nhỏ. Việc tích hợp radar-vệ tinh-IoT đã rút ngắn thời gian dự báo, cảnh báo, tăng khả năng phát hiện thiên tai cục bộ, giảm rủi ro thiệt hại nếu cảnh báo được truyền đạt kịp thời.

Tô Hội