Chuyên gia đưa ra giải pháp cho người yếu thế tránh bị lừa đảo qua mạng

Ảnh minh họa. (Ảnh: Minh Sơn/Vietnam+)

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, các hoạt động trên môi trường mạng ngày càng trở nên phổ biến, từ giao dịch tài chính, liên lạc đến tiếp cận thông tin.

Tuy nhiên, song hành với những tiện ích đó là sự gia tăng nhanh chóng của các hình thức lừa đảo trực tuyến, trong đó người cao tuổi và các nhóm yếu thế đang trở thành "điểm nóng" bị nhắm tới. Các chuyên gia cảnh báo, nếu không có giải pháp đồng bộ từ nhận thức đến công nghệ, nhóm đối tượng này sẽ tiếp tục là "vùng trũng" về an ninh mạng.

"Vùng trũng" an ninh mạng cần được lấp đầy

Theo ông Vũ Ngọc Sơn - Trưởng Ban Nghiên cứu, Tư vấn, Phát triển Công nghệ và Hợp tác Quốc tế thuộc Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia, trẻ em, người cao tuổi và những người sống ở vùng sâu, vùng xa hiện là những đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước các chiêu trò lừa đảo trực tuyến. Đây là nhóm người thường có hạn chế về khả năng tiếp cận công nghệ, thiếu thông tin cập nhật về các phương thức lừa đảo mới, đồng thời dễ bị tác động tâm lý bởi những nội dung đánh vào sự lo lắng, sợ hãi hoặc lòng tin.

Thực tế cho thấy, nhiều vụ lừa đảo nhắm vào người cao tuổi thường khai thác tâm lý cả tin, thiếu kỹ năng kiểm chứng thông tin. Các đối tượng xấu thường giả mạo cơ quan chức năng, nhân viên ngân hàng hoặc người thân để yêu cầu chuyển tiền khẩn cấp, cung cấp mã OTP hoặc cài đặt ứng dụng độc hại. Trong khi đó, người cao tuổi ít có thói quen xác minh thông tin qua nhiều kênh, dẫn đến nguy cơ mất tài sản cao.

Trước thực trạng này, ông Sơn cho rằng cần triển khai một chiến lược tổng thể dựa trên nguyên tắc "thế trận an ninh nhân dân," trong đó mỗi cá nhân là một "mắt xích" trong hệ thống phòng thủ chung. Điều này không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ từng cá nhân mà còn hướng đến xây dựng một cộng đồng có khả năng tự phòng vệ trước các mối đe dọa trên không gian mạng.

Ông Vũ Ngọc Sơn - Trưởng Ban Nghiên cứu, Tư vấn, Phát triển Công nghệ và Hợp tác Quốc tế thuộc Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Một trong những giải pháp cốt lõi là xây dựng "vaccine nhận thức." Theo đó, các chương trình đào tạo, tuyên truyền về an ninh mạng cần được thiết kế phù hợp với từng nhóm đối tượng, đặc biệt là người cao tuổi. Nội dung cần đơn giản, trực quan, gắn với các tình huống thực tế như nhận diện cuộc gọi giả mạo, phân biệt tin nhắn lừa đảo hay cách xử lý khi nhận được đường link đáng ngờ.

Bên cạnh nâng cao nhận thức, việc cung cấp các công cụ công nghệ thân thiện với người dùng cũng đóng vai trò quan trọng. Ông Sơn đề xuất triển khai các ứng dụng hỗ trợ như nTrust trên smartphone, cho phép người dùng dễ dàng tra cứu số điện thoại, tên miền có dấu hiệu nguy hiểm, đồng thời báo cáo các trường hợp nghi ngờ chỉ với vài thao tác đơn giản.

Đối với người cao tuổi, yếu tố "dễ sử dụng" là then chốt. Các ứng dụng cần được thiết kế với giao diện trực quan, thao tác đơn giản, có hướng dẫn rõ ràng bằng tiếng Việt và thậm chí hỗ trợ giọng nói. Việc tích hợp các tính năng cảnh báo sớm cũng giúp người dùng kịp thời nhận biết rủi ro trước khi đưa ra quyết định.

Một yếu tố không thể thiếu trong việc bảo vệ người cao tuổi chính là vai trò của gia đình. Theo các chuyên gia, sự đồng hành của con cháu là "lá chắn" hiệu quả nhất giúp người già tránh khỏi bẫy lừa đảo.

Với trẻ em, phụ huynh và nhà trường cần hướng dẫn cách sử dụng Internet an toàn, kiểm soát nội dung theo độ tuổi và nhận diện các nguy cơ tiềm ẩn. Với người cao tuổi, con cháu cần thường xuyên trò chuyện, giải thích các tình huống lừa đảo phổ biến, đồng thời hỗ trợ cài đặt các ứng dụng bảo mật cần thiết.

Không chỉ dừng lại ở gia đình, cộng đồng địa phương như tổ dân phố, chính quyền cơ sở cũng cần tham gia tích cực trong việc tuyên truyền, tạo ra các "điểm tựa" để người dân có thể tìm đến khi nghi ngờ bị lừa đảo.

Siết chặt "đầu vào" của tội phạm công nghệ

Ở góc độ kỹ thuật, ông Sơn nhấn mạnh việc triệt tiêu các công cụ phục vụ lừa đảo, đặc biệt là SIM rác. Việc siết chặt quản lý thuê bao di động thông qua xác thực sinh trắc học được xem là giải pháp nền tảng, giúp hạn chế tình trạng sử dụng SIM không chính chủ để thực hiện hành vi phạm pháp.

Bên cạnh đó, quy định xác thực lại khi thay đổi thiết bị sẽ góp phần ngăn chặn các hành vi chiếm đoạt mã OTP - một trong những phương thức phổ biến để đánh cắp tài khoản ngân hàng. Khi các "kênh" thực hiện hành vi lừa đảo bị thu hẹp, tội phạm sẽ gặp nhiều khó khăn hơn trong việc tiếp cận nạn nhân.

Ngoài ra, việc áp dụng cơ chế "khóa cứng" danh tính số với các lớp bảo mật đa tầng cũng được khuyến khích. Khi danh tính điện tử được kiểm soát chặt chẽ, các đối tượng xấu sẽ mất đi chuỗi trung gian để thực hiện hành vi gian lận.

Một xu hướng đáng chú ý là khi SIM rác bị kiểm soát, các đối tượng lừa đảo có xu hướng chuyển sang hoạt động trên mạng xã hội và các ứng dụng OTT. Điều này đặt ra yêu cầu mới đối với người dùng, đặc biệt là người cao tuổi, trong việc nhận diện và phòng tránh rủi ro.

Các chuyên gia khuyến cáo, người dùng cần đặc biệt thận trọng với các yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân qua tin nhắn, cuộc gọi hoặc đường link lạ. Mọi thông tin quan trọng cần được xác minh lại thông qua các kênh chính thống trước khi thực hiện bất kỳ hành động nào.

Song song đó, cần có khung pháp lý rõ ràng yêu cầu các nền tảng xuyên biên giới chịu trách nhiệm trong việc kiểm soát nội dung, ngăn chặn các hành vi lừa đảo ngay từ sớm và phối hợp với cơ quan chức năng khi có sự cố xảy ra.

Ở góc nhìn thực tiễn, ông Ngô Minh Hiếu - chuyên gia bảo mật, nhà sáng lập dự án Chống Lừa Đảo, cho rằng yếu tố quan trọng nhất trong việc bảo vệ người yếu thế chính là cách truyền thông: phải đơn giản, dễ hiểu và được lặp lại thường xuyên. Việc sử dụng các tình huống cụ thể, gần gũi sẽ giúp người cao tuổi dễ ghi nhớ và áp dụng.

Ông Ngô Minh Hiếu - chuyên gia bảo mật, nhà sáng lập dự án Chống Lừa Đảo. (Ảnh: Minh Sơn/Vietnam+)

Ông cũng nhấn mạnh vai trò của hệ sinh thái hỗ trợ gồm gia đình, nhà trường, ngân hàng và chính quyền địa phương trong việc tạo ra các "điểm chạm" để người dân có thể tìm đến khi cần tư vấn hoặc hỗ trợ.

Các chuyên gia thống nhất rằng, nguyên tắc cốt lõi để tránh lừa đảo là: không vội vàng, không hoảng sợ và không chuyển tiền ngay lập tức. Khi nhận được thông tin đáng ngờ, người dùng cần dừng lại để kiểm tra thông tin qua các kênh chính thức như Chống Lừa Đảo hoặc các nền tảng tra cứu uy tín.

Ngoài ra, tuyệt đối không cung cấp mã OTP, mật khẩu hay thông tin cá nhân cho bất kỳ ai; không cài đặt ứng dụng không rõ nguồn gốc; đồng thời nên kích hoạt các lớp bảo mật như xác thực hai yếu tố và thông báo biến động tài khoản.

Trong trường hợp nghi ngờ bị lừa đảo, người dùng cần nhanh chóng liên hệ với ngân hàng, cơ quan chức năng hoặc các đầu mối tiếp nhận thông tin để kịp thời ngăn chặn thiệt hại.

Có thể thấy, bảo vệ người cao tuổi và các nhóm yếu thế trên không gian mạng không phải là nhiệm vụ của riêng cá nhân hay tổ chức nào, mà cần sự chung tay của toàn xã hội. Từ việc hoàn thiện chính sách, phát triển công nghệ đến nâng cao nhận thức cộng đồng, tất cả đều đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng một môi trường số an toàn.

Bảo đảm an toàn, an ninh mạng cũng là một nội dung trọng tâm được nhấn mạnh trong Nghị quyết 57, thể hiện quan điểm xuyên suốt về xây dựng không gian số an toàn, lành mạnh và bền vững. Nghị quyết xác định rõ, cùng với phát triển hạ tầng số và thúc đẩy kinh tế số, việc bảo vệ người dân đặc biệt là các nhóm dễ bị tổn thương trước các rủi ro trên môi trường mạng là yêu cầu cấp thiết./.