Chuyên gia phân tích tác động của Công điện 38 đối với sở hữu trí tuệ

Theo ông Ricardo Arce và ông Christian Berg từ Đại học RMIT Việt Nam, Công điện số 38/CĐ-TTg do Thủ tướng Chính phủ ban hành đánh dấu một bước đi chiến lược, nhằm tăng cường trấn áp các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Sự ra đời của văn bản pháp lý này mang ý nghĩa rất lớn đối với môi trường kinh doanh.

Ông Ricardo Arce (trái) và ông Christian Berg, Đại học RMIT Việt Nam

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất là sự chuyển dịch từ việc chủ yếu xử phạt hành chính sang tăng cường truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các cá nhân và tổ chức cố tình vi phạm. Các cơ quan chức năng đang từng bước khắc phục những lỗ hổng thực thi thông qua những quy định chi tiết hơn trong Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi.

Khoảng cách thực thi và bài toán nhu cầu tiêu dùng trong sở hữu trí tuệ

Dù chính sách đã có những bước tiến rõ rệt trên giấy tờ, giảng viên Christian Berg nhận định khoảng cách giữa quy định pháp luật và thực tiễn thực thi vẫn còn khá lớn. Với tư cách là một nhiếp ảnh gia làm việc lâu năm tại Việt Nam, ông đã nhiều lần chứng kiến hình ảnh của chính mình bị các trang web thương mại sử dụng một cách ngang nhiên mà không hề ghi nguồn, không trả phí hay xin phép tác giả.

Kiểu vi phạm này diễn ra khá phổ biến, được nhiều người biết đến nhưng thường rơi vào tình trạng không được giải quyết triệt để do thiếu các công cụ giám sát hữu hiệu. Các nhà sáng tạo cá nhân tại Việt Nam hiện nay hiếm khi có đủ nguồn lực tài chính cũng như sự hỗ trợ pháp lý cần thiết để tự theo đuổi các vụ kiện tụng kéo dài. Điều này khiến ngay cả những chỉ thị quản lý rất tích cực từ phía nhà nước cũng khó phát huy hiệu quả thực tế ở cấp độ bảo vệ từng cá nhân.

Phân tích sâu hơn về nguyên nhân cốt lõi, chuyên gia từ Đại học RMIT cho rằng bất kỳ cuộc thảo luận nào về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam cũng đều cần nhìn nhận thêm yếu tố nhu cầu tiêu dùng dẫn đến nạn vi phạm bản quyền. Các nội dung giải trí quốc tế như phim ảnh, chương trình truyền hình, các giải đấu thể thao phát sóng trực tiếp, trò chơi điện tử và âm nhạc trước đây thường đến thị trường Việt Nam khá chậm, bị giới hạn nội dung hoặc thậm chí hoàn toàn không xuất hiện.

Một số kênh truyền hình quốc tế cũng đã rút khỏi thị trường nội địa vì những thay đổi trong chiến lược kinh doanh và rào cản pháp lý. Khi việc tiếp cận các luồng văn hóa phẩm hợp pháp bị hạn chế, chi phí quá đắt đỏ hoặc đơn giản là không khả dụng, người tiêu dùng sẽ tự nhiên hình thành xu hướng tìm đến các lựa chọn không được cấp phép để thỏa mãn nhu cầu giải trí hằng ngày.

Chủ động thích ứng để nâng tầm công nghiệp sáng tạo

Việc giải quyết dứt điểm các vi phạm và nỗ lực đưa quốc gia ra khỏi Danh sách theo dõi ưu tiên về sở hữu trí tuệ của Mỹ năm 2026 là một lời nhắc nhở quan trọng đối với uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế. Với 30 năm kinh nghiệm toàn cầu trong lĩnh vực hoạt hình và truyền thông số, ông Ricardo Arce, Chủ nhiệm bộ môn Thiết kế Truyền thông số tại Đại học RMIT Việt Nam, nhìn nhận việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ có ý nghĩa sống còn đối với toàn bộ ngành công nghiệp số nói chung và ngành hoạt hình Việt Nam nói riêng.

Hiện nay, lĩnh vực hoạt hình đang đóng góp khoảng 10 đến 15% tổng doanh thu toàn ngành điện ảnh của cả nước. Sự tăng trưởng ấn tượng này phụ thuộc hoàn toàn vào việc thực thi một cách nghiêm túc và hiệu quả các quyền tài sản trí tuệ. Để thích ứng với các quy định mới, ông Arce đưa ra những lời khuyên thiết thực dành cho cộng đồng sáng tạo nội dung số đang hoạt động tại Việt Nam.

Các tác giả nên chủ động đăng ký bản quyền chính thức và cẩn thận lưu giữ mọi bằng chứng về nguồn gốc, quyền sở hữu cùng toàn bộ quá trình tạo ra nội dung. Những tài liệu quan trọng này bao gồm dữ liệu siêu văn bản và hồ sơ quá trình thực hiện như ảnh chụp màn hình, video ghi hình thao tác, tệp tin chứa dữ liệu dự án hoặc các tư liệu hậu trường, tùy thuộc vào đặc thù của từng loại hình tác phẩm.

Bên cạnh đó, việc tham gia vào các hiệp hội ngành nghề sẽ giúp củng cố sức mạnh của cộng đồng sáng tạo. Qua đó, các nghệ sĩ có cơ hội thuận lợi để tiếp cận nguồn lực, chia sẻ thông tin, tham gia hoạt động vận động chính sách và có người đại diện pháp lý bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình trước những tranh chấp phức tạp.

Chủ nhiệm bộ môn Thiết kế Truyền thông số cũng nhấn mạnh rằng quy định pháp luật mới hoạt động như một con đường hai chiều, đòi hỏi sự tuân thủ từ mọi phía. Công điện của Thủ tướng Chính phủ vừa thúc đẩy việc sử dụng công bằng các sản phẩm sáng tạo, giúp các nghệ sĩ, nhà thiết kế, nhà văn, nhạc sĩ được hưởng lợi xứng đáng từ chính thành quả lao động trí óc của mình, đồng thời cũng yêu cầu tất cả các bên trong chuỗi giá trị tham gia một cách chủ động và có tổ chức để toàn bộ hệ thống vận hành trơn tru. Một ví dụ tiêu biểu cho sự tương hỗ này là việc các cá nhân làm nghề cần tự giác sử dụng phần mềm có bản quyền hợp pháp trong suốt quá trình sáng tác nghệ thuật để làm gương cho cộng đồng xung quanh.

Việc siết chặt kỷ cương trong thực thi sở hữu trí tuệ tại Việt Nam nên được nhìn nhận như một cơ hội quý giá để nâng cao sự hiện diện và vị thế của quốc gia trên thị trường quốc tế. Bằng việc bảo vệ tốt bản quyền, các nhà sáng tạo có thể tự tin lan tỏa những giá trị văn hóa Việt Nam phong phú ra thế giới, đồng thời xây dựng một nền văn hóa số văn minh và củng cố vững chắc chủ quyền số ngay tại thị trường trong nước. Tinh thần chủ động này sẽ là chìa khóa để ngành công nghiệp sáng tạo tiến xa hơn nữa trong kỷ nguyên số.