Chuyên gia RMIT: Việt Nam cần sớm chuẩn bị cho nền kinh tế bạc

Việt Nam đang đối mặt với một câu hỏi cấp thiết: ai sẽ chăm sóc lực lượng người cao tuổi đang gia tăng nhanh chóng?

Câu trả lời nằm ở việc phát triển một nền kinh tế chăm sóc toàn diện, vượt khỏi phạm vi bệnh viện và viện dưỡng lão, nhằm tạo thêm việc làm, hỗ trợ các gia đình, đồng thời mở ra cơ hội đổi mới sáng tạo và tăng trưởng kinh tế cho Việt Nam,

Cơ hội kinh tế mới

Tại khu vực châu Á-Thái Bình Dương, giá trị của việc chăm sóc không lương ước tính vào khoảng 3,8 nghìn tỷ USD.

Trong khi đó, nền kinh tế bạc của Việt Nam, tập trung vào các giải pháp chăm sóc tại nhà, được dự báo sẽ gần như tăng gấp đôi giá trị, từ 2,6 tỷ USD năm 2023 lên 4,8 tỷ USD vào năm 2034.

Sự phát triển của "nền kinh tế bạc" là một trong những chuyển dịch quan trọng mà Việt Nam đang trải qua trong những thập niên đầu của thế kỷ 21, cùng với quá trình đô thị hóa nhanh chóng, quy mô gia đình ngày càng thu hẹp và dân số già hóa nhanh.

Theo đó, mô hình kinh tế chăm sóc không nên chỉ tập trung vào việc cung cấp phúc lợi xã hội, mà cần hướng tới xây dựng một nền kinh tế chăm sóc bền vững và toàn diện. Nhiều trụ cột của nền kinh tế chăm sóc cần được tích hợp và hỗ trợ để chăm sóc người cao tuổi tốt hơn.

Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm phát triển kinh tế chăm sóc của một số nước, chẳng hạn như Indonesia. Nước này đã kết hợp chăm sóc trẻ em, chăm sóc dài hạn, bình đẳng giới và phát triển nguồn nhân lực. Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), lộ trình này có thể tạo ra khoảng 10,4 triệu việc làm vào năm 2035.

Những lĩnh vực của nền kinh tế chăm sóc bao gồm chăm sóc sức khỏe tinh thần và phúc lợi của người cao tuổi, sa sút trí tuệ khởi phát sớm tại nơi làm việc, dịch vụ chăm sóc cuối đời chất lượng cao, học tập suốt đời, tập luyện thể chất, dinh dưỡng, các nhóm bạn bè, chương trình hỗ trợ xã hội và các mô hình chăm sóc liên thế hệ dành cho cả người cao tuổi lẫn trẻ em.

Xây dựng lực lượng lao động chăm sóc cho tương lai

Việc phát triển một nền kinh tế chăm sóc bền vững cũng đòi hỏi sự chuyển đổi mạnh mẽ của lực lượng lao động.

Trên cơ sở đó, Việt Nam có thể ban hành ba ưu tiên chính sách bổ trợ lẫn nhau, bao gồm: Đào tạo linh hoạt tại nơi làm việc; Phát triển các chương trình đào tạo chính quy; và Thu hút lao động nhập cư tay nghề cao. Ba giải pháp chính sách có mối liên kết chặt chẽ sẽ giúp đáp ứng nhu cầu cấp thiết về phát triển nguồn nhân lực. Trong đó, đào tạo tại nơi làm việc là yếu tố then chốt.

Bên cạnh đó, các chứng chỉ vi mô, những mô-đun đào tạo ngắn, tập trung vào kỹ năng và được đánh giá ngay tại nơi làm việc, có thể nhanh chóng nâng cao năng lực của người làm công tác chăm sóc, đồng thời mang lại các chứng nhận được công nhận chính thức, đồng thời giúp phát triển kỹ năng cập nhật theo cách linh hoạt.

Cách tiếp cận này đặc biệt phù hợp với khu vực nông thôn Việt Nam, nơi khoảng 70% người cao tuổi đang sinh sống và các dịch vụ hỗ trợ chính thức vẫn còn hạn chế. Nhiều phụ nữ hiện đảm nhận phần lớn việc gia đình, nhưng chưa có bằng cấp chính thức. Do đó, các chứng chỉ vi mô có thể giúp ghi nhận và nâng cao những kỹ năng sẵn có này.

Ngoài ra, các trường đại học và cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần mở rộng các chương trình đào tạo liên quan đến nền kinh tế chăm sóc. Khi Việt Nam phát triển năng lực trong giáo dục xuyên quốc gia, đào tạo về nền kinh tế chăm sóc có thể trở thành một yếu tố giúp thu hút sinh viên quốc tế.

Việt Nam có thể xây dựng các chương trình đào tạo lại dành cho lao động ở giai đoạn giữa sự nghiệp và phụ nữ quay lại thị trường lao động, qua đó vừa giải quyết tình trạng thiếu hụt nhân lực trong tương lai vừa mở ra những hướng nghề nghiệp hấp dẫn.

Trong ngắn hạn, Việt Nam cũng nên cân nhắc thu hút có chọn lọc lao động có kỹ năng cao, đặc biệt là các chuyên gia lão khoa giàu kinh nghiệm và chuyên gia trong các lĩnh vực mà trong nước hiện vẫn đang xây dựng năng lực.

Đồng hành chăm sóc người cao tuổi

Mặc dù các dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp sẽ ngày càng quan trọng, việc chăm sóc dựa vào gia đình vẫn nên là nền tảng của hệ thống chăm sóc người cao tuổi tại Việt Nam. Phần lớn người cao tuổi đều mong muốn được chăm sóc tại nhà, hơn là sống trong các cơ sở dưỡng lão.

Thay vì bỏ qua gia đình, chính sách nên tập trung hỗ trợ họ thông qua đào tạo tốt hơn, mở rộng dịch vụ cộng đồng và phân chia trách nhiệm chăm sóc một cách công bằng hơn. Đặc biệt, việc chăm sóc cần được chia sẻ giữa các giới và các thế hệ để phụ nữ không còn phải gánh phần lớn trách nhiệm.

Điều này đòi hỏi xã hội chấp nhận hai sự thay đổi trong cách nhìn về công việc chăm sóc. Thứ nhất, xã hội cần chấp nhận vai trò chăm sóc của nam giới. Thứ hai, xã hội cần hiểu và khuyến khích thay đổi những kỳ vọng truyền thống đối với sự tham gia của phụ nữ vào lực lượng lao động, giúp họ thoát khỏi gánh nặng kép của công việc được trả lương và công việc không lương.

Nhiều quốc gia đã bắt đầu thử nghiệm các mô hình kinh tế chăm sóc mới, nhằm mở rộng dịch vụ và nâng cao hiệu quả cung ứng. Năm 2024, Diễn đàn Kinh tế Thế giới giới thiệu một số sáng kiến tiêu biểu, trong đó có mô hình Care Blocks tại Bogotá (Colombia), cung cấp dịch vụ chăm sóc ban ngày cho người cao tuổi, đồng thời hỗ trợ tìm việc cho những người làm công tác chăm sóc. Tại Hà Lan, mô hình Buurtzorg trao quyền cho các y tá tự quản lý hoạt động chăm sóc tại cộng đồng. Trong khi đó, Paraguay phát triển nền tảng quản lý chăm sóc số, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tới các khu vực xa xôi và đang thiếu nhân lực.

Nhiều chương trình trong nền kinh tế chăm sóc hướng tới việc hỗ trợ phụ nữ, nhóm hiện đang đảm nhận phần lớn công việc chăm sóc, đồng thời tháo gỡ các rào cản để tăng cường sự tham gia của phụ nữ vào lực lượng lao động.

Mở ra hướng phát triển mới

Bên cạnh việc phát triển nguồn nhân lực, nền kinh tế bạc cũng mở ra nhiều cơ hội đổi mới công nghệ.

Bên cạnh nền kinh tế chăm sóc, sự xuất hiện của một nền kinh tế mới dựa trên chuyển đổi số trong bối cảnh già hóa dân số mang đến cơ hội cho những người trẻ am hiểu công nghệ và các doanh nhân đóng góp vào sự phát triển của nền kinh tế bạc, đồng thời hỗ trợ người cao tuổi sống khỏe mạnh hơn.

Các nền tảng y tế số, công cụ giao tiếp số và các giải pháp công nghệ AgeTech khác có tiềm năng lớn trong việc hướng tới người cao tuổi, nâng cao chất lượng cuộc sống của người cao tuổi, đặc biệt khi dân số Việt Nam tiếp tục già hóa.

Tuy nhiên, công nghệ không phải là lời giải duy nhất. Việc ứng dụng thành công phụ thuộc vào hạ tầng Internet ổn định, hỗ trợ kỹ thuật và các chương trình đào tạo giúp người cao tuổi tự tin sử dụng các công cụ số một cách độc lập. Đồng thời, cần có các cơ chế bảo vệ về mặt đạo đức để bảo đảm công nghệ sẽ nâng cao, chứ không làm suy giảm, quyền tự chủ và quyền riêng tư của người cao tuổi.

Hướng đến tương lai, việc chuyển đổi cách nhìn về chăm sóc người cao tuổi từ việc không lương hoặc dịch vụ, thành một trụ cột kinh tế, cũng như xem đây là trách nhiệm của toàn xã hội sẽ giúp bình thường hóa và xóa bỏ những định kiến về việc chăm sóc người cao tuổi.

Trong tiến trình đó, các doanh nghiệp có thể đóng vai trò lớn hơn bằng cách đưa đào tạo và hoạt động tình nguyện chăm sóc người cao tuổi vào các chương trình trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, bởi trách nhiệm chăm sóc ngày càng ảnh hưởng đến người lao động ở mọi lĩnh vực của nền kinh tế.