Chuyển hóa tri thức bản địa thành giá trị kinh tế: Định vị lại vai trò của trí thức dân tộc

Theo PGS.TS Bế Trung Anh, Đại biểu Quốc hội, sự giao thoa giữa khoa học hiện đại và giá trị bản địa do lực lượng này mang lại không chỉ mở ra các chuỗi giá trị thương mại mới mà còn đóng góp trực tiếp vào quá trình thiết kế hệ thống chính sách pháp luật thực tiễn.

Khai thác chuỗi giá trị kinh tế từ sự giao thoa tri thức hiện đại và bản địa

Thay vì góc nhìn truyền thống coi trí thức dân tộc thiểu số là lực lượng cán bộ được đào tạo để phục vụ địa phương, PGS.TS Bế Trung Anh nhìn nhận nhóm nhân sự này đang chứng minh vị thế là nguồn lực trí tuệ đặc biệt của nền kinh tế quốc gia. Giá trị cốt lõi của họ nằm ở khả năng hội tụ và phiên dịch giữa hai hệ tri thức: khoa học công nghệ hiện đại và tri thức cộng đồng bản địa.

Một chuyên gia lâm nghiệp có thể ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) để lập bản đồ tài nguyên, đồng thời nắm rõ quy ước bảo vệ các khu rừng tín ngưỡng của cộng đồng. Tương tự, tiến trình nghiên cứu dược học hiện đại có thể được rút ngắn tối đa dựa trên kinh nghiệm sử dụng cây thuốc truyền thống của người dân địa phương.

PGS.TS Bế Trung Anh nhìn nhận nhóm trí thức dân tộc thiểu số đang chứng minh vị thế là nguồn lực trí tuệ đặc biệt của nền kinh tế quốc gia.

Sự thấu hiểu giá trị đa tầng của văn hóa và kinh tế giúp trí thức dân tộc thiết lập các mô hình sản xuất mới. Lấy ví dụ về không gian ruộng bậc thang, PGS.TS Bế Trung Anh phân tích tư duy nông nghiệp thuần túy chỉ xem đây là diện tích canh tác lúa. Khi được kết hợp với quy hoạch cảnh quan và khai thác dịch vụ, một thửa ruộng có thể tạo ra chuỗi giá trị tài chính đa dạng. Sự dịch chuyển tư duy từ việc học để thoát khỏi vùng khó khăn sang việc ứng dụng kiến thức để phát triển kinh tế quê hương đang thúc đẩy thế hệ trẻ sử dụng công nghệ số kết nối sản phẩm bản địa với thị trường toàn cầu.

Để thương mại hóa nguồn tài nguyên này, một mô hình phòng thí nghiệm sống cần được xây dựng ngay tại các vùng dân tộc thiểu số. Cơ chế này yêu cầu sự tham gia phối hợp của các trường đại học, doanh nghiệp, chính quyền và người dân bản địa để giải quyết các bài toán kinh tế cụ thể. Quá trình nghiên cứu giống cây bản địa, dược liệu, kiến trúc hay nghề thủ công phải được cung cấp dữ liệu, nguồn vốn đầu tư, không gian thử nghiệm và cơ chế bảo hộ sở hữu trí tuệ. Khi cộng đồng được tham gia trực tiếp và phân chia lợi ích minh bạch, trí thức dân tộc sẽ đảm nhận vai trò tổ chức chuỗi giá trị, đưa sản phẩm địa phương đáp ứng các tiêu chuẩn xuất khẩu khắt khe.

Tham gia thiết kế hành lang pháp lý và chuyển hóa nhu cầu thành chính sách

Trong quá trình xây dựng hệ thống pháp luật, PGS.TS Bế Trung Anh đánh giá vai trò của trí thức dân tộc không dừng lại ở mức độ trung gian chuyển tải ý kiến. Chức năng quan trọng nhất của lực lượng này là trực tiếp tham gia thiết kế chính sách, chuyển hóa các kinh nghiệm sống và nhu cầu thực tiễn của cộng đồng thành các quyền lợi hợp pháp, từ đó cụ thể hóa thành các điều khoản luật có tính thực thi cao.

Thực tiễn từ tiến trình thảo luận sửa đổi Luật Đất đai tại Quốc hội cho thấy tầm quan trọng của việc nắm bắt đặc thù địa phương. Dù dự thảo luật quy định nguyên tắc bảo đảm đất ở và đất sản xuất cho đồng bào dân tộc thiểu số, việc thiếu vắng các cơ chế tài chính và quy hoạch cụ thể để tạo quỹ đất sẽ khiến chính sách khó đi vào cuộc sống. Tại nghị trường, PGS.TS Bế Trung Anh đã kiến nghị thiết lập hành lang pháp lý rõ ràng về công tác tạo lập quỹ đất, bảo đảm mục tiêu chính sách được thực thi hiệu quả trên thực tế.

Quy định phân loại đất giao cho đồng bào chủ yếu dưới góc độ đất sản xuất nông nghiệp cũng bộc lộ những điểm nghẽn trong tư duy quản lý tài nguyên. Khung pháp lý cần ghi nhận giá trị kinh tế đa dụng của tài nguyên đất đai, điển hình như mô hình ruộng bậc thang tại Sa Pa vừa phục vụ sản xuất nông nghiệp, vừa mang lại nguồn doanh thu lớn từ dịch vụ du lịch. Khi các nhà đầu tư, doanh nghiệp tiếp cận khu vực miền núi, trí thức dân tộc phát huy vai trò điều phối, bảo đảm quá trình khai thác thương mại tuân thủ chặt chẽ các giới hạn về sinh thái, cấu trúc xã hội và không gian văn hóa địa phương.