Chuyện kể từ những di vật dưới lòng đất

Nhiều di vật được tìm thấy trong quá trình lấy mẫu sinh phẩm. Ảnh: Lê Vũ 

Từ sợi dây mắc võng đến lọ thuốc penicillin

Trong những ngày cao điểm thực hiện nhiệm vụ khai quật các phần mộ liệt sĩ để lấy mẫu sinh phẩm, tôi có dịp chứng kiến nhiều di vật được đưa lên từ lòng đất. Đó là những vật dụng nhỏ bé, từng gắn với sinh hoạt thường ngày của người lính nay  nằm lại bên hài cốt qua nhiều năm tháng. Trong số đó, những cuộn dây thừng nhỏ để lại trong tôi nhiều ấn tượng. Đây cũng là hiện vật xuất hiện ở nhiều phần mộ, gợi lên câu hỏi về công dụng của nó trong cuộc sống của những người lính  trong chiến tranh.

Đưa hình ảnh này đến bác Lê Hữu Tòng, cựu chiến binh ở phường Phú Bài, bác lập tức nhận ra. Theo lời bác, dây thừng được dùng để mắc võng giữa rừng. Với bộ đội ngày ấy, chiếc võng là chiếc giường, còn tấm tăng ni-lông là mái nhà. Sau những chặng hành quân, người lính mắc võng nghỉ ngơi; khi trời mưa, tấm tăng trở thành vật che chắn. Những vật dụng đơn sơ ấy gắn với sinh hoạt của bộ đội giữa núi rừng, chiến trường.

Một di vật khác khiến tôi chú ý là lọ thuốc nhỏ, bên trong có cuộn giấy đã cũ. Bác Tòng cho biết, đây là lọ thuốc penicillin, từng được sử dụng để lưu giữ thông tin về người đã khuất trong điều kiện chiến tranh thiếu thốn.

Ngày trước, khi một thương binh hy sinh, các y tá thường viết thông tin về người chiến sĩ lên một mảnh giấy, cuộn lại rồi đặt vào lọ thuốc để chôn cùng. Cách làm ấy nhằm lưu giữ thông tin, với hy vọng sau này, khi phần mộ được tìm thấy, danh tính người đã khuất có thể được xác định. Kể đến đây, giọng bác Tòng chùng xuống… Thời gian khiến nhiều mảnh giấy mục nát, những dòng thông tin từng được gửi gắm bên người lính khó còn nguyên vẹn để người sau nhận diện.

Từ những di vật tìm thấy trong các phần mộ, tôi tiếp tục hỏi bác Tòng về cây bút khắc dòng chữ “Nguyễn Duy Năm” tại Nghĩa trang Liệt sĩ Phú Vang. Bác kể, ngày trước, nghề khắc bút khá phổ biến ở miền Bắc. Những người thợ thường ngồi dọc các lề đường, nhận khắc tên lên thân bút theo yêu cầu. “Nhìn kiểu dáng và cách khắc trên cây bút, bác nhận định đây có thể là vật dụng của một người lính thuộc lực lượng bộ đội chủ lực từ miền Bắc vào chiến trường”.

Những phút giây lắng đọng

Tại các điểm khai quật, mỗi khi một di vật được tìm thấy, không khí dường như lắng lại. Có chiếc gương, chiếc lược khiến mọi người tự hỏi liệu chúng có từng thuộc về một nữ liệt sĩ; có cuốn sổ đã mục nát, để lại những trang giấy không còn đủ nguyên vẹn cho người sau đọc lại. Những câu hỏi, những phỏng đoán cứ nối tiếp nhau, như một cách để những người đang làm nhiệm vụ hình dung về người đã khuất. Tuy nhiên, không phải câu chuyện nào cũng có thể tìm được lời giải sau ngần ấy năm tháng.

Anh Lê Vũ, dân quân tự vệ ở phường An Cựu là một trong những người thường xuyên tham gia công việc khai quật và phát hiện di vật. Với anh, mỗi hiện vật tìm thấy đều gợi lên những cảm xúc khó diễn tả. “Có lần tôi tìm thấy dưới mộ của một bác có một cặp nhẫn cưới, còn mới lắm. Mình nghĩ có lẽ bác chuẩn bị cầu hôn người con gái nào đó, nhưng chưa kịp thì đã nằm xuống. Có thể đó chỉ là suy luận, nhưng nghĩ đến vậy mình lại xúc động rất nhiều. Các bác đã hy sinh tất cả để mình sống trong hòa bình hôm nay”, anh Vũ chia sẻ.

Thiếu tá Trương Xuân Hòa, công tác tại Đội 192, Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố Huế, cũng nhiều lần lặng người khi tận mắt chứng kiến những di vật được tìm thấy. “Những hình ảnh của một thời khói lửa mà mình chỉ được xem qua phim ảnh, qua sách báo, giờ đây hiện diện rõ ràng trước mắt, khiến một người lính như mình cảm thấy nghẹn ngào”, anh chia sẻ.

Với những người trực tiếp thực hiện nhiệm vụ, hành trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ không chỉ là công việc hiện tại mà còn là hành trình trở về với lịch sử. Mỗi phần mộ được khai quật, mỗi di vật được phát hiện đều nhắc họ về trách nhiệm đối với những người đã ngã xuống, những người vẫn đang được đồng đội, gia đình và cả xã hội mong mỏi tìm lại tên tuổi.

Sau khi hoàn tất việc lấy mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN, các di vật được trân trọng đặt trở lại bên trong phần mộ, tiếp tục nằm cạnh những người lính đã gắn bó với chúng suốt hơn nửa thế kỷ.

Những di vật ấy chưa thể tự kể trọn vẹn câu chuyện của người đã khuất. Nhưng trong hành trình tìm lại danh tính các liệt sĩ, mỗi hiện vật được phát hiện lại mở ra một manh mối, đồng thời nhắc những người đang sống về trách nhiệm với những người đã hy sinh vì hòa bình hôm nay.