'Chuyện kể từ những trang cổ thư'

Đại biểu, du khách tham quan triển lãm "Chuyện kể từ những trang cổ thư”

Trầm tích từ sách cổ

Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế Hoàng Việt Trung cho biết, thư tịch thời Nguyễn là một kho tàng di sản tư liệu đồ sộ, phản ánh nhiều mặt của xã hội từ chính trị, văn hóa đến nghệ thuật, giáo dục… Giá trị của những tài liệu này không dừng ở nội dung, mà còn nằm ở hình thức, chất liệu và cách thức chế tác, vốn thể hiện trình độ kỹ thuật cũng như thẩm mỹ của một thời kỳ.

Trong số đó, các loại sắc phong là một điểm nhấn đặc biệt. Theo TS. Nguyễn Phước Hải Trung, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, dưới Triều Nguyễn, hệ thống sắc phong được phân cấp rõ ràng. Người được phong tặng danh vị cao sẽ được cấp kim sách (bằng vàng) hoặc ngân sách (bằng bạc), sau đó mới đến thể sách (lụa) và chỉ sách (giấy).

Một câu chuyện ít người biết được hé lộ từ chính những hiện vật này: Sau Hòa ước Nhâm Tuất năm 1862, triều đình thời Tự Đức bị buộc bồi thường chiến phí cho Pháp và Tây Ban Nha. Khi đó, triều đình đã triệu hồi các kim sách, ngân sách đã ban cho hoàng thân, hoàng tộc để nung chảy làm ngân lượng chi trả. Từ hoàn cảnh đặc biệt này, xuất hiện một loại “đồng sách” - sách làm bằng đồng, không nằm trong quy chế sắc phong thông thường.

Tại triển lãm, công chúng có thể tận mắt nhìn thấy một bản đồng sách được cải cấp năm Tự Đức thứ 23 (1870), liên quan đến việc tấn phong Tiệp dư Nguyễn Lương thị. Hiện vật này không chỉ mang giá trị vật chất mà còn phản ánh một giai đoạn lịch sử đầy biến động.

Bên cạnh đó, bộ sách “Kỹ thuật người An Nam” do học giả người Pháp Henri Oger thực hiện vào năm 1908 - 1909 cũng thu hút sự chú ý. Đây là một dạng “bách khoa toàn thư bằng hình ảnh”, ghi lại sinh động đời sống, nghề nghiệp và kỹ thuật sản xuất của người Việt đầu thế kỷ XX.

Theo ông Hải Trung, Henri Oger đã cùng các nhà nho và họa sĩ dân gian thực hiện một cuộc khảo sát quy mô lớn, ghi chép lại từ các lễ hội, nghề thủ công đến sinh hoạt đời thường. Bộ sách được in mộc bản với số lượng rất hạn chế - chỉ khoảng 60 bản, và hiện nay trên thế giới chỉ ghi nhận được vài bản còn tồn tại.

Điểm đặc biệt là mỗi bản in đều có sự khác biệt do kỹ thuật thủ công, khiến mỗi cuốn trở thành một phiên bản độc đáo. Bản đang trưng bày tại Huế được xem là một trong số ít bản gốc còn lại.

Sách "Thánh chế thi" - Tuyển tập thơ của Vua Minh Mạng

Xem cổ thư “kể chuyện” người xưa

Nhiều cổ thư tại triển lãm còn mang đậm dấu ấn cá nhân và chiều sâu nhân văn.

Một trong những hiện vật gây xúc động là bộ “Từ huấn lục” - gồm 4 quyển do chính Vua Tự Đức chép tay, ghi lại 225 lời dạy của Hoàng Thái hậu Từ Dụ. Những lời dạy này xoay quanh việc trị quốc, cách ứng xử trong gia đình, đạo làm người…

Theo các nhà nghiên cứu, vào những ngày chẵn, Vua Tự Đức đều đến cung Diên Thọ để vấn an mẹ. Tại đây, Hoàng Thái hậu Từ Dụ thường căn dặn nhiều điều, và nhà vua đã cẩn thận ghi chép lại thành sách.

“Đây là một tác phẩm rất đặc biệt, thể hiện rõ tinh thần hiếu đạo của một vị quân vương”, ông Hải Trung nhận xét. Trong bối cảnh triều chính bận rộn, việc nhà vua vẫn duy trì thói quen này cho thấy một khía cạnh rất đời thường nhưng sâu sắc.

Hiện “Từ huấn lục” đang được lập hồ sơ đề nghị công nhận Bảo vật Quốc gia.

Một cổ thư khác cũng gây chú ý là “Ngự chế minh văn cổ khí đồ” - tập sách ghi chép 33 bài minh văn kèm hình vẽ các cổ khí được đúc dưới thời Vua Minh Mạng. Nội dung mô tả hiện vật, phản ánh tư tưởng, quan niệm của nhà vua về văn hóa và quyền lực.

Theo thông tin từ Ban tổ chức, hiện tại ở Việt Nam có rất ít bản gốc của cuốn sách này và bản trưng bày tại triển lãm được xem là một trong những bản hiếm.

Ngoài ra, nhiều sách ngự chế như “Ngự chế Việt sử phẩm vịnh tập”, “Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca” hay các tập “Thánh chế thi” cũng góp phần làm rõ hơn đời sống tinh thần và học thuật của các vị vua Triều Nguyễn. Đặc biệt, “Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca” được biên soạn nhằm dạy chữ Hán bằng chữ Nôm theo thể thơ lục bát, cho thấy sự linh hoạt trong phương pháp giáo dục thời bấy giờ.

Một hiện vật độc bản đáng chú ý là sách “Giao tự đại lễ” - bản chép tay của Bộ Lễ, ghi lại chi tiết quy trình tổ chức lễ tế Nam Giao. Từ vị trí đặt lễ vật, thứ tự nghi thức đến cách bài trí các án thờ đều được quy định cụ thể. Cuốn sách này đóng vai trò như một “cẩm nang” để đảm bảo nghi lễ được thực hiện chính xác.

Triển lãm cũng giới thiệu ba cuốn sách từng theo chân vua Hàm Nghi trong thời gian bị lưu đày tại Alger - kỷ vật gắn liền với một giai đoạn lịch sử đặc biệt. Những cuốn sách này sau đó được hậu duệ của vua hiến tặng cho Huế.