Chuyện làng - Chuyện phố: Đừng lấy lòng nhân ái thay thế pháp luật ?

Quang cảnh kỳ họp thứ 2 Quốc hội khoá XVI tại Thủ đô Hà Nội. Ảnh: daibieunhandan.vn

Ngày nghỉ cuối tuần, bác hàng xóm nhà tôi lại mang chuyện hiến tạng ra bàn tiếp. Bác vốn là người giàu lòng trắc ẩn, nghe tin có những bệnh nhi mắc bệnh hiểm nghèo đang từng ngày chờ nguồn tạng ghép, bác thở dài:

- Thương các cháu quá! Giá như có thêm nhiều người hiến tạng thì biết bao sinh mạng được cứu sống!

Tôi gật đầu. Chẳng ai có trái tim bình thường mà lại thờ ơ trước những phận đời như thế. Một người hiến tạng có thể trao cơ hội sống cho nhiều người khác. Đó là nghĩa cử cao đẹp, là biểu hiện sáng ngời của tình người.

Nhưng rồi bác lại hỏi:

- Thế sao người ta phản đối chuyện trẻ em đăng ký hiến tạng? Cứu người chẳng phải là việc thiện hay sao?

Tôi cười, nhẹ nhàng đáp:

- Việc thiện thì ai cũng quý, nhưng bác ạ, không phải cứ nhân danh việc thiện là mọi cách làm đều đúng!

Quả vậy, điều khiến dư luận băn khoăn không phải là giá trị nhân văn của việc hiến tạng, mà là những quy định liên quan đến người chưa thành niên. Trẻ em có quyền được lắng nghe, được bày tỏ tình cảm, nguyện vọng. Nhưng từ quyền được nói lên suy nghĩ đến việc đưa ra một quyết định pháp lý đặc biệt hệ trọng lại là một khoảng cách cần được cân nhắc thận trọng.

Một đứa trẻ có thể nói: “Con muốn giúp người khác!”. Câu nói ấy thật đáng yêu, đáng trân trọng. Nhưng liệu cháu đã hiểu đầy đủ những hệ quả pháp lý, đạo đức và tính không thể đảo ngược của quyết định hiến mô, tạng sau khi qua đời? Ai bảo đảm rằng sự đồng ý ấy hoàn toàn tự nguyện, không chịu tác động từ người lớn hay hoàn cảnh gia đình?

Tình thương của cha mẹ đôi khi cũng có thể trở thành sức ép vô hình. Bởi vậy, bảo vệ trẻ em không chỉ là yêu thương các cháu, mà còn phải ngăn ngừa những quyết định vượt quá khả năng nhận thức và tự bảo vệ của các cháu.

Bác hàng xóm trầm ngâm:

- Nhưng nếu cứ lo ngại đủ thứ thì bao giờ mới có thêm người hiến tạng?

Tôi đáp:

- Càng muốn cứu người, càng phải làm cho đúng, bác ạ. Pháp luật sinh ra đâu phải để cản trở lòng tốt, mà để lòng tốt không vô tình gây ra những hệ lụy đáng tiếc.

Câu chuyện càng đáng suy ngẫm khi ngày 30/10/2026, báo chí đưa tin Trung tâm Điều phối quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người tạm dừng tiếp nhận đăng ký hiến mô, tạng mới trên website để rà soát, nâng cao chất lượng dịch vụ, sau khi xuất hiện thông tin về khả năng sử dụng họ tên và số căn cước công dân của người khác để đăng ký trực tuyến. Đây là thông tin cần được cơ quan chức năng xác minh, làm rõ, chưa thể vội vàng kết luận có hành vi mạo danh hay trục lợi. Nhưng chỉ riêng dấu hỏi về xác thực danh tính cũng đủ để chúng ta phải suy nghĩ nghiêm túc.

Một tấm thẻ đăng ký hiến tạng sẽ có ý nghĩa gì nếu người đứng tên chưa từng thực sự đăng ký? Một lời cam kết tự nguyện sẽ đáng tin cậy đến đâu nếu chưa xác minh được chính chủ?

Tôi chợt nghĩ, lòng nhân ái giống như ngọn lửa sưởi ấm cuộc đời, còn pháp luật chính là chiếc đèn lồng bảo vệ ngọn lửa ấy trước gió bão. Không có pháp luật đủ chặt chẽ, thiện ý có thể bị lợi dụng; không có cơ chế giám sát minh bạch, người yếu thế rất dễ trở thành người chịu thiệt thòi.

Đặc biệt, những người không có thân nhân, trẻ em mồ côi, người không nơi nương tựa càng cần được bảo vệ bằng những quy định cụ thể. Không thể vì họ thiếu người thân bên cạnh mà việc xác minh nguyện vọng hay bảo đảm quyền lợi lại được thực hiện sơ sài.

Cũng cần phân biệt rõ: Phản đối một quy định chưa thuyết phục không có nghĩa là phản đối việc hiến tạng; đặt câu hỏi về tính hợp pháp không đồng nghĩa với thờ ơ trước sinh mạng người bệnh. Và những giọt nước mắt trước hoàn cảnh bệnh nhi đáng được trân trọng, nhưng nước mắt không thể thay thế việc giải trình chính sách. Nó tự phơi bày sự thật “cái kim giấu kín trong bọc” lâu ngày cũng lòi ra về việc không có kiến thức chuyên môn sâu để mô tả và giải thích về một điều luật có tính định chế về nhân đạo và sức khoẻ con người, quyền tự quyết đối với thân thể của công dân. Không biết vô tình hay hữu ý, đã biến cuộc họp báo thành màn phô diễn tình cảm cá nhân và công kích quan điểm nhân đạo của công chúng. Dư luận càng thêm nổi sóng, phản ứng gay gắt. Khá nhiều người trên mạng lại không đồng cảm mà dè bỉu thậm chí dùng những ngôn từ nặng nề như “nước mắt cá sấu”. Có ý kiến cay nghiệt cho rằng “Giọt nước mắt đôi khi là niềm an ủi, là nỗi sợ cho cái ‘ghế quyền lực’ của chính họ chứ đâu phải người khác!”. Thế nên trong cùng một vấn đề thì cần có sự phân biệt rõ ràng minh bạch giữa phản đối và đồng cảm. Làng trên phố dưới cần phải bình tĩnh chờ đợi Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI đang xem xét, thảo luận về Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), trong đó có các đề xuất liên quan đến người dưới 18 tuổi như thế nào vừa "thấu lý, đạt tình" để thận trọng cân nhắc quyết định có cơ sở pháp lý vững chắc, chứ không thể ngẫu hứng tuỳ tiện. Trao đổi, thảo luận, dân chủ, công khai bày tỏ ý kiến thẳng thắn để đi đến thống nhất vì sự chăm sóc sức khoẻ toàn dân, không nên có ý kiến thoá mạ, xúc phạm, kêu gọi "từ chức", "bổ nhiệm" người này, người nọ thay thế. Những ý kiến như vậy là đã quá đà.

Bác hàng xóm nghe đến đây, gật gù:

- Ok. Nhưng áy náy, không có chuyên môn mà lại làm lãnh đạo chuyên môn ngành chăm sóc sức khoẻ, liên quan đến tính mạng và quyền lợi của người dân mà lại thiếu am tường về luật pháp thì dẫn đến tình trạng nêu trên là lẽ đương nhiên thôi. Cũng như trường hợp nọ không biết gì về tiếng Anh mà lại giao cho duyệt bài bằng tiếng Anh thì đành “bó tay.com”. Hóa ra, làm việc nhân nghĩa cần nhất thiết phải có “chuyên môn sâu” và cái đầu tỉnh táo !

Tôi bật cười:

- Đúng thế bác ạ! Trái tim cần nóng, nhưng cái đầu phải lạnh. Nhất là khi câu chuyện liên quan đến sinh mạng và quyền con người, không thể “đùa dai” được !

Ngoài phố, dòng người vẫn hối hả ngược xuôi. Có những người đang mong từng ngày được ghép tạng để tiếp tục sống; cũng có những gia đình luôn canh cánh nỗi lo bảo vệ con trẻ. Cả hai phía đều cần được thấu hiểu và bảo vệ.

Suy cho cùng, một chính sách nhân đạo không chỉ được đo bằng số người có cơ hội nhận tạng, mà còn bằng mức độ bảo đảm quyền lợi, nhân phẩm và sự tự nguyện của người hiến. Đừng để mong muốn cứu người trở thành lý do xem nhẹ những nguyên tắc pháp luật.

Bởi lòng nhân ái làm cho con người gần nhau hơn, còn pháp luật công bằng, minh bạch giúp niềm tin xã hội được bền lâu. Lòng nhân ái rất cần thiết, nhưng không thể thay thế pháp luật. Và một chính sách càng nhân văn thì càng phải được xây dựng trên nền tảng pháp lý vững chắc, sự đồng thuận xã hội và trách nhiệm đến cùng với con người.

V.X.B