'Chuyển mình' mạnh mẽ vì nền quản trị công minh bạch, hiệu quả

Ông Mohamed el-Faisal Youssef - Chủ tịch INTOSAI, Chủ tịch Cơ quan Trách nhiệm giải trình quốc gia Ai Cập

Ông Mohamed el-Faisal Youssef - Chủ tịch INTOSAI, Chủ tịch Cơ quan Trách nhiệm giải trình quốc gia Ai Cập: Đổi mới để nâng cao trách nhiệm giải trình

Vai trò thể chế của các SAI không chỉ dừng ở việc kiểm tra việc sử dụng nguồn lực công, mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch, liêm chính và trách nhiệm giải trình; phòng ngừa, xử lý các rủi ro tham nhũng, lãng phí và hành vi sai phạm, trong khi vẫn bảo đảm giữ trọn tính độc lập và không đảm nhận chức năng của các cơ quan hành pháp hay lập pháp.

Theo đó, quan hệ lành mạnh giữa SAI với các cơ quan nhà nước khác cần được xây dựng trên cơ sở nhiệm vụ và thẩm quyền được phân định rõ, sự bổ trợ lẫn nhau về thể chế, trao đổi thông tin hiệu quả và tôn trọng tính độc lập. Điều này giúp các SAI thực hiện nhiệm vụ kiểm toán một cách khách quan, đồng thời phát huy tối đa giá trị công mà kiểm toán mang lại cho nhà nước và xã hội.

Ngày nay, các SAI hoạt động trong môi trường mà các quyết định trong khu vực công ngày càng phức tạp, dữ liệu gia tăng theo cấp số nhân và các rủi ro ngày càng liên kết chặt chẽ với nhau. Vì vậy, kiểm toán cần vượt ra khỏi việc chỉ phát hiện sai phạm để hướng tới việc tìm hiểu nguồn gốc rủi ro, phân tích xu hướng và đưa ra những dấu hiệu cảnh báo sớm nhằm góp phần bảo vệ nguồn lực công và cải thiện kết quả thực hiện các chính sách, chương trình công. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc chuyển sang kiểm toán dựa trên dữ liệu, tập trung vào rủi ro và kịp thời hơn.

Tương lai của các SAI không chỉ phụ thuộc vào khả năng nhận diện những gì đã xảy ra, mà còn ở năng lực nắm bắt những gì đang diễn ra và dự báo những gì có thể xảy ra. Từ góc độ này, tôi tin rằng đổi mới trong kiểm toán không phải là mục đích tự thân, mà là phương tiện để tăng cường tính độc lập, tính chuyên nghiệp, sự minh bạch, trách nhiệm giải trình và tác động của kiểm toán.

Bà Dato Seri Wan Suraya Wan Mohd Radzi - Tổng Kiểm toán, Cơ quan Kiểm toán quốc gia Malaysia

Bà Dato Seri Wan Suraya Wan Mohd Radzi - Tổng Kiểm toán, Cơ quan Kiểm toán quốc gia Malaysia: Thẩm quyền đi đôi với năng lực thể chế và công nghệ hiện đại

Theo Luật Kiểm toán năm 2024 của Malaysia, cơ quan kiểm toán có thể thực hiện kiểm toán bất kỳ giai đoạn nào của một dự án hay chương trình của quốc gia, từ đó chỉ ra những vấn đề cần khắc phục, rút kinh nghiệm kịp thời trong quá trình thực hiện. Phạm vi, quyền hạn của cơ quan kiểm toán rất cao, đảm bảo thẩm quyền kiểm toán toàn bộ dòng tiền của nhà nước, bất kể dòng tiền đó đi đến đâu, bao gồm cả với tổ chức phi chính phủ và các khoản tài trợ không hoàn lại... Cơ quan Kiểm toán quốc gia Malaysia không kiểm toán toàn diện hay đánh giá hoạt động của các tổ chức đó, nhưng sẽ kiểm toán việc họ sử dụng ngân sách của nhà nước.

Cơ quan Kiểm toán quốc gia Malaysia đã tự xây dựng công cụ số e-SelfAudit để thu thập và phân tích dữ liệu có cấu trúc của 1.856 tổ chức. Kết quả từ e-SelfAudit năm 2025 công bố tại Báo cáo của Tổng Kiểm toán số 1/2026 đã nhận diện chính xác các rủi ro lệch mục tiêu công, điểm yếu chi trả cổ tức và nguy cơ an toàn tài chính doanh nghiệp.

Thực tiễn của SAI Malaysia cho thấy, thẩm quyền pháp lý mạnh mẽ phải đi đôi với năng lực thể chế, công nghệ hiện đại và cam kết đôn đốc hành động khắc phục. Thước đo thực sự của SAI không nằm ở số lượng cuộc kiểm toán đã thực hiện, mà nằm ở những thay đổi tích cực và giá trị bền vững mang lại cho nền quản trị công.

Bà Sotiria Ntouni - Chủ tịch Tòa Thẩm kế Hy Lạp

Bà Sotiria Ntouni - Chủ tịch Tòa Thẩm kế Hy Lạp: Phát triển năng lực kiểm toán trong kỷ nguyên số

Hiện nay, thay vì kiểm tra thủ công các mẫu nhỏ trong hồ sơ như trước đây, AI cho phép kiểm toán viên (KTV) quét 100% dữ liệu của Chính phủ ngay lập tức trong thời gian ngắn để phát hiện các lỗi hoặc sai sót. Vì vậy, KTV cần có kỹ năng mới để hiểu cách thức hoạt động của các chương trình máy tính, đánh giá cơ sở đưa ra kết luận nhằm đảm bảo tính tin cậy và độc lập của hoạt động kiểm toán. Tuy nhiên, KTV cần lưu ý rằng, AI chỉ mang tính chất hỗ trợ; quyết định cuối cùng về mặt pháp lý và tài chính vẫn hoàn toàn thuộc về KTV.

Bên cạnh đó, những thách thức lớn nhất đối với các cơ quan kiểm toán hiện nay là: Các cơ quan kiểm toán phải thích ứng nhanh chóng với việc Chính phủ đang thay đổi và số hóa rất nhanh, cũng như tích hợp AI vào công việc. KTV phải đánh giá xem hệ thống máy tính của Chính phủ có đảm bảo an toàn, tính riêng tư, được xây dựng đúng đắn và bảo vệ được an ninh mạng hay không. Với các SAI, ưu tiên hàng đầu là xây dựng lực lượng lao động nhanh nhạy, linh hoạt cao để lường trước các mối đe dọa trong tương lai như tấn công mạng, lộ hoặc rò rỉ dữ liệu.

Tôi tin rằng, dưới sự lãnh đạo xuất sắc của các nhà lãnh đạo, KTNN Việt Nam sẽ tiếp tục đẩy mạnh cải cách theo định hướng chiến lược và khung pháp lý đã và đang tiếp tục hoàn thiện. Đồng thời, tiếp tục phát triển năng lực cho KTV để bắt kịp các thực hành tốt nhất và các tiêu chuẩn quốc tế về kiểm toán. Hội thảo quốc tế lần này là cơ hội tuyệt vời để thảo luận hiệu quả và mang lại các kết quả có ý nghĩa thiết thực cho các SAI.

Ông Guo Xi - Phó Tổng Kiểm toán Cơ quan Kiểm toán quốc gia Trung Quốc

Ông Guo Xi - Phó Tổng Kiểm toán Cơ quan Kiểm toán quốc gia Trung Quốc: Hoàn thiện pháp lý cho kiểm toán dựa trên dữ liệu lớn

Cần tăng cường sự bảo đảm về pháp lý đối với hoạt động kiểm toán dựa trên dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo. Thực tế cho thấy, thu thập dữ liệu vẫn là trở ngại lớn, nguyên nhân cốt lõi là do thiếu các chế tài và quy định về bảo đảm an toàn thông tin. Vì vậy, khi sửa đổi Luật Kiểm toán nhà nước, cần quy định rõ về trách nhiệm và nghĩa vụ của các đơn vị được kiểm toán trong việc cung cấp dữ liệu điện tử, giải quyết ngay những khó khăn hiện tại.

Bên cạnh đó, vẫn phải tập trung vào việc thu - chi ngân sách tài chính, kiên quyết giữ vững nguyên tắc: Kiểm toán chuyên sâu, đặc thù đối với ngân sách, tài chính công. Đây là công việc cốt lõi của cơ quan kiểm toán và công nghệ chính là công cụ giúp KTV có thể tập trung sâu hơn vào nhiệm vụ này.

Một điểm cần lưu ý nữa là cơ quan kiểm toán phải nắm bắt tốt kiểm toán tổng thể. Có thể hiểu rằng, các cuộc kiểm toán thông thường giống như nửa phần trên của văn bản, còn kiểm toán tổng thể là nửa phần sau của văn bản; nửa phần sau bổ sung cho nửa phần trước, cả hai đều rất quan trọng. Thông qua việc nắm bắt kiểm toán tổng thể, chúng ta có thể sử dụng kết quả kiểm toán một cách đầy đủ và hiệu quả nhất, thúc đẩy các đơn vị được kiểm toán chuẩn hóa công tác quản lý, từ đó thúc đẩy việc xây dựng hệ thống quản trị quốc gia hiệu lực, hiện đại hóa.

Ông Paul Loke - Vụ trưởng, Cơ quan Tổng Kiểm toán Singapore

Ông Paul Loke - Vụ trưởng, Cơ quan Tổng Kiểm toán Singapore: Đảm bảo an toàn và trách nhiệm trong tiếp cận dữ liệu

Liên quan đến tiếp cận dữ liệu, Luật pháp của Singapore quy định cơ quan kiểm toán có thể tiếp cận và thu thập thông tin từ bất kỳ cơ quan, đơn vị nào phục vụ cho mục đích kiểm toán. Riêng với khu vực công, Singapore có hạ tầng dữ liệu tập trung trong toàn bộ hệ thống, giúp KTV và cơ quan kiểm toán có thể khai thác dữ liệu trực tiếp.

Điều này cũng đồng nghĩa với việc KTV phải hiểu về cơ chế cung cấp dữ liệu, cách thức thu thập, phân tích, tổng hợp và ý nghĩa của dữ liệu đó. Đồng thời, phải đảm bảo tính liêm chính, toàn vẹn và bảo vệ dữ liệu. Như vậy, việc truy cập dữ liệu phải tuân thủ theo khung quy định của Chính phủ và dựa trên các nhu cầu thực tế của hoạt động kiểm toán. Như vậy, nhu cầu thực sự đến đâu thì cơ quan kiểm toán truy cập dữ liệu đến đó, mục đích sử dụng dữ liệu phải rõ ràng.

Mỗi quốc gia khác nhau sẽ có các quy định pháp luật khác nhau, nhưng vẫn phải đảm bảo an toàn và trách nhiệm khi sử dụng dữ liệu. Đây là điều rất quan trọng và chúng ta có thể học tập lẫn nhau để xây dựng khung quản trị liên quan đến AI cũng như ứng dụng AI trong nghiệp vụ kiểm toán.

Bà Sadia Yousaf - Phó Vụ trưởng, Cơ quan Tổng Kiểm toán Pakistan

Bà Sadia Yousaf - Phó Vụ trưởng, Cơ quan Tổng Kiểm toán Pakistan: Kết hợp hiệu quả giữa kiểm toán từ xa và trực tiếp

Kiểm toán từ xa giúp cơ quan kiểm toán sử dụng các nguồn lực sẵn có tốt hơn và tránh tình trạng chậm trễ. Thực tế, kiểm toán từ xa cần rất nhiều dữ liệu, thực hiện các cuộc gọi video, đồng thời phải tuân thủ quy trình chặt chẽ để thu thập bằng chứng.

Ngoài ra, việc thu thập dữ liệu phải được chuẩn hóa, lập kế hoạch và đưa ra các yêu cầu cụ thể. Cơ quan kiểm toán phải xây dựng quy trình về thu thập bằng chứng, lập báo cáo và nộp báo cáo. Một điều quan trọng nữa là phải có nền tảng an ninh thông tin và cơ chế đảm bảo chất lượng.

Kinh nghiệm thực tiễn của Cơ quan Tổng Kiểm toán Pakistan là kết hợp kiểm toán từ xa và kiểm toán trực tiếp, trong đó, thực hiện kiểm toán sổ sách, hồ sơ từ xa. Cách làm này giúp nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, đảm bảo chất lượng kiểm toán và trách nhiệm giải trình. Pakistan có xây dựng hướng dẫn thực hiện kiểm toán từ xa, nhưng cách làm này không thay thế kiểm toán trực tiếp.

Ông Issenov Amangeldy - Ủy viên, Cơ quan KTNN Kazakhstan

Ông Issenov Amangeldy - Ủy viên, Cơ quan KTNN Kazakhstan: Phát triển bền vững cơ quan kiểm toán - những yếu tố then chốt

Quá trình chuyển đổi số quốc gia đã mở ra nhiều cơ hội lớn cho các cơ quan kiểm toán. Nhờ việc ứng dụng công nghệ hiện đại, KTV có thể nhanh chóng phân tích khối lượng dữ liệu khổng lồ, sớm phát hiện các rủi ro tiềm tàng và dấu hiệu vi phạm để xử lý kịp thời.

Cơ quan Kiểm toán Kazakhstan đã triển khai nhiều giải pháp, nổi bật là việc xây dựng Hệ thống thông tin tích hợp của các SAI. Hệ thống này kết nối toàn bộ quy trình kiểm toán từ lập kế hoạch, giám sát thực thi đến theo dõi các khuyến nghị, đồng thời tích hợp với dữ liệu của các cơ quan thuộc Chính phủ và tổ chức bán công. Việc hợp nhất dữ liệu từ nhiều nguồn giúp hình thành bức tranh toàn diện về đơn vị được kiểm toán, phục vụ hiệu quả việc lập kế hoạch và đánh giá kiểm toán.

Bên cạnh đó, việc phân tích dữ liệu tích hợp về ngân sách, thuế, hiệu quả hoạt động và nợ công giúp cơ quan kiểm toán áp dụng phương pháp tiếp cận tự động hóa và quản lý rủi ro, qua đó tối ưu hóa việc phân bổ nguồn lực vào các lĩnh vực trọng điểm.

Độ tin cậy của kiểm toán số phụ thuộc trực tiếp vào tính đầy đủ, chính xác của dữ liệu nguồn và khả năng truy xuất kết quả. Tuy nhiên, vai trò quyết định cuối cùng vẫn thuộc về phán đoán chuyên môn của KTV. AI và công nghệ số chỉ đóng vai trò hỗ trợ, mở rộng năng lực phân tích, không thay thế cân nhắc thấu đáo, đánh giá khách quan cũng như việc tuân thủ chuẩn mực kiểm toán của KTV. Sự phối hợp thông tin hiệu quả, năng lực ứng dụng công nghệ, trình độ chuyên môn và tính độc lập của KTV sẽ là những yếu tố then chốt cho sự phát triển bền vững của cơ quan kiểm toán./.