Cơ hội tái cấu trúc hệ thống bảo tồn thiên nhiên

Định vị khu bảo tồn như một phần của hệ thống tài sản sinh thái quốc gia

- Thưa ông, việc thực hiện Nghị quyết 105/NQ-CP của Chính phủ ban hành Chương trình hành động thực hiện Kết luận số 210-KL/TW về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị trong thời gian tới (Nghị quyết 105/NQ-CP) có ý nghĩa như thế nào với các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên?

- Phải khẳng định rằng, Nghị quyết 105/NQ-CP nhằm tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước là rất quan trọng và cần thiết. Đây là cơ hội rất lớn để cải tổ toàn diện hệ thống bảo tồn thiên nhiên quốc theo hướng hiện đại, thống nhất và dài hạn hơn. Đồng thời, đây là cơ hội để tái định vị khu bảo tồn như một phần của hệ thống tài sản sinh thái quốc gia, thay vì tiếp tục vận hành như các đơn vị sự nghiệp riêng lẻ, phụ thuộc nhiều vào ưu tiên và điều kiện của từng địa phương.

Việt Nam hiện có hơn 2,25 triệu ha rừng đặc dụng, 36 vườn quốc gia, nhiều khu bảo tồn biển, diện tích đất ngập nước lớn, các sinh cảnh loài nguy cấp, quý hiếm. Đây là nền tảng của an ninh sinh thái quốc gia, bảo vệ và duy trì rừng tự nhiên, nguồn nước, các hệ sinh thái quan trọng như đất ngập nước, rạn san hô, thảm cỏ biển, rừng ngập mặn, sinh cảnh loài đặc hữu, nguy cấp, nguồn gen và các dịch vụ hệ sinh thái thiết yếu, cung cấp và bảo đảm nhu cầu sống còn cho hầu hết hoạt động sản xuất, kinh tế và đời sống nhân dân.

Thực tế, một khu bảo tồn có thể diện tích không lớn, nhân sự không nhiều, nhưng lại là nơi cuối cùng còn lưu giữ sinh cảnh của một loài đặc hữu, một vùng đất ngập nước của chim di cư, một rạn san hô quan trọng hay một cánh rừng đầu nguồn có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một tỉnh, thậm chí mang giá trị toàn cầu.

Các vườn quốc gia và khu bảo tồn cũng là những đơn vị sự nghiệp có tính đặc thù cao, khác biệt với các đơn vị sự nghiệp công lập trong các lĩnh vực khác. Do vậy, việc sắp xếp bộ máy quản lý các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên cần được cân nhắc kỹ lưỡng, bên cạnh những tiêu chí đã được quy định thì cần tính đến các yếu tố đặc thù.

- Cụ thể, theo ông, khi sắp xếp bộ máy quản lý các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, cần chú ý những vấn đề gì?

- Khi xem xét sắp xếp hoặc sáp nhập, điều quan trọng nhất là không làm suy giảm ba năng lực cốt lõi của hệ thống khu bảo tồn.

Thứ nhất là năng lực bảo vệ tính toàn vẹn của hệ sinh thái và sinh cảnh, đặc biệt ở những khu vực có loài nguy cấp, đặc hữu hoặc có vai trò kết nối cảnh quan. Thứ hai là năng lực quản lý tại chỗ, bao gồm tuần tra, giám sát đa dạng sinh học, phòng cháy chữa cháy, phục hồi sinh thái, quản lý du lịch sinh thái và phối hợp với cộng đồng vùng đệm. Thứ ba là năng lực ra quyết định dựa trên khoa học, trong đó việc sáp nhập hay tổ chức lại phải dựa vào ranh giới sinh thái, lưu vực, hành lang sinh học và chức năng bảo tồn.

Sớm lập đề án tổng thể quản lý thống nhất khu bảo tồn

- Vậy theo ông, phương án nào phù hợp nhất để vừa đạt được mục tiêu tinh gọn đầu mối, vừa nâng cao được hiệu quả bảo vệ, bảo tồn trên thực địa?

- Các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên không nên chỉ được nhìn như tài sản của một địa phương. Đó là tài sản sinh thái của quốc gia, nhiều khi còn là giá trị toàn cầu. Do vậy, cần quản trị bảo tồn thiên nhiên như một hệ thống quốc gia thống nhất.

Mô hình phù hợp có thể là một đầu mối Trung ương quản lý trực tiếp các mục tiêu, tiêu chuẩn, tài chính, nhân lực và cơ chế giám sát của hệ thống. Mỗi khu vẫn có ban quản lý tại chỗ để thực thi công việc hằng ngày. Điều này không có nghĩa là tách chính quyền địa phương ra khỏi công tác quản lý khu bảo tồn. Địa phương vẫn phải có vai trò rất quan trọng trong vùng đệm, sinh kế cộng đồng, dịch vụ công, an ninh trật tự, phòng cháy chữa cháy, du lịch và phối hợp xử lý vi phạm. Đây là cách sắp xếp lại hệ thống theo hướng tinh gọn hơn về đầu mối, thống nhất hơn về tiêu chuẩn, nhưng vẫn bảo đảm thực thi sát thực địa.

Hiện PanNature cùng 6 tổ chức bảo tồn tại Việt Nam đã kiến nghị Chính phủ giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì xây dựng Đề án tổng thể về tổ chức lại việc quản lý hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia. Đề án này cần đề xuất phương án sắp xếp đồng bộ, khả thi về pháp lý, tài chính, nhân sự, tài sản công, đất đai, dữ liệu và thẩm quyền quản lý.

- Các tổ chức bảo tồn mong chờ gì ở Đề án này, thưa ông?

- Do tính đặc thù của hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia như đã đề cập nên Đề án cần tập trung xác lập nguyên tắc quản lý theo giá trị sinh thái; hợp nhất các khu liền kề có kết nối sinh thái. Hình thành một đầu mối chuyên trách cấp quốc gia đủ thẩm quyền quản lý trực tiếp hệ thống khu bảo tồn có giá trị quốc gia.

Cùng với đó, cần duy trì và nâng cao năng lực ban quản lý tại chỗ để thực hiện các nhiệm vụ tuần tra, bảo vệ và chuyên môn hằng ngày. Phân định rõ vai trò: địa phương quản lý vùng đệm, sinh kế và an ninh; Trung ương phê duyệt, giám sát các quyết định cốt lõi về mục tiêu bảo tồn, phân khu chức năng, chuyển đổi sử dụng đất, đầu tư hạ tầng, khai thác dịch vụ, cho thuê môi trường rừng, phát triển du lịch trong khu bảo tồn và đánh giá hiệu quả quản lý.

Đề án cũng cần tách bạch khu bảo tồn quốc gia với rừng phòng hộ, rừng sản xuất và đất lâm nghiệp thông thường. Rà soát các công ty lâm nghiệp để chuyển giao diện tích rừng tự nhiên, đa dạng sinh học cao về hệ thống bảo tồn do Trung ương quản lý. Những diện tích có chức năng phòng hộ rõ rệt nhưng không đạt tiêu chí khu bảo tồn có thể chuyển sang hệ thống rừng phòng hộ do địa phương quản lý.

Về cơ chế tài chính, ngân sách trung ương bảo đảm các nhiệm vụ cốt lõi, đồng thời ưu tiên tái đầu tư nguồn thu hợp pháp cho công tác bảo tồn. Điều rất quan trọng nữa là phải rà soát các vướng mắc giữa các luật liên quan, chuẩn bị hành lang pháp lý đồng bộ để triển khai, thực hiện.

- Xin cảm ơn ông!