Có một nguồn lực đặc biệt đã và đang kết nối Việt Nam – Hoa Kỳ vì hòa bình

Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban chỉ đạo Quốc gia 515 của Việt Nam tiếp GS.TS Stephen F. Maxner - Giám đốc Trung tâm Việt Nam & Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson, Đồng Chủ nhiệm Dự án TTU-VWAI.

Đặc biệt, những kết quả bước đầu của Dự án “Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (TTU-VWAI) cho thấy một hướng hợp tác giàu ý nghĩa giữa Việt Nam và Hoa Kỳ. Với kho tư liệu đồ sộ, năng lực nghiên cứu liên ngành và khát vọng hàn gắn, Texas Tech University đang góp phần biến những hồ sơ từng phục vụ chiến tranh thành nguồn lực của hòa bình, đưa quan hệ hai nước đi từ hòa giải đến những kết quả nhân đạo cụ thể, có thể đo đếm bằng những con người được trả lại tên tuổi, những kỷ vật được trở về và những gia đình vơi bớt nỗi chờ mong.

1. Biến tư liệu và chứng tích chiến tranh thành nguồn lực hòa bình

Từ hai quốc gia từng ở hai phía của một cuộc chiến, Việt Nam và Hoa Kỳ đã từng bước trở thành đối tác của nhau trên nhiều lĩnh vực: chính trị, kinh tế, quốc phòng – an ninh, khoa học – công nghệ, giáo dục, y tế và giao lưu nhân dân. Tuy nhiên, để quan hệ ấy tiếp tục đi vào chiều sâu, những cam kết và khuôn khổ ngoại giao cần được chuyển hóa thành các chương trình cụ thể, đem lại lợi ích thiết thực cho người dân hai nước.

Tại cuộc gặp gỡ báo chí ở Hà Nội ngày 28/8/2026, Đại sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam Jennifer Wicks cho biết hai nước đã bắt đầu trao đổi về một lộ trình nhằm đưa Quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện đến những kết quả cụ thể, có thể đánh giá và đo lường được. Đáng chú ý, Đại sứ tiếp tục khẳng định hợp tác khắc phục hậu quả chiến tranh là nền tảng quan trọng để gây dựng và củng cố lòng tin giữa Việt Nam và Hoa Kỳ.

Đại sứ Wicks mời mọi người cùng uống cà phê: “Tôi là Jennifer Wicks. Tôi rất vinh dự được đại diện cho Hợp chúng quốc Hoa Kỳ trong vai trò Đại sứ tại Việt Nam..." - Nguồn clip: U.S. Embassy in Hanoi.

Trong lộ trình mới ấy, Texas Tech University – Đại học Công nghệ Texas, thông qua Vietnam Center & Sam Johnson Vietnam Archive, Institute for Peace and Conflict cùng Dự án “Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” – Vietnam Wartime Accounting Initiative (TTU-VWAI), đang đảm nhiệm một vai trò đặc biệt.

Texas Tech University không phải là cơ quan ngoại giao hay cơ quan trực tiếp thực hiện nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Nhưng với tư cách một đại học nghiên cứu, trường đang tạo ra một không gian kết nối học thuật, lịch sử, công nghệ và nhân đạo; góp phần chuyển một trong những vấn đề khó khăn, nhạy cảm nhất còn lại sau chiến tranh thành lĩnh vực hợp tác thực chất giữa người Việt Nam và người Mỹ.

Vietnam Center & Sam Johnson Vietnam Archive hiện quản lý hơn 30 triệu trang tài liệu. Riêng kho tài liệu của Trung tâm Khai thác Tài liệu Hỗn hợp – Combined Document Exploitation Center (CDEC) gồm khoảng 2,7 triệu trang, được tổ chức trong hơn 261.000 hồ sơ.

Đó không chỉ là những báo cáo quân sự hay tài liệu hành chính khô cứng. Nằm giữa hàng triệu trang hồ sơ là tên người, ký hiệu đơn vị, tọa độ, bản đồ, sơ đồ chôn cất, báo cáo tác chiến, danh sách cán bộ chiến sĩ, thư từ, nhật ký, sổ tay, giấy tờ và hình ảnh cá nhân. Mỗi chi tiết tưởng như rời rạc đều có thể là một đầu mối quan trọng để xác minh một trận đánh, một nơi chôn cất hoặc danh tính một người lính đã mất tích hơn nửa thế kỷ.

Giá trị nổi bật của Texas Tech University không chỉ nằm ở việc lưu giữ một kho tư liệu lớn, mà còn ở năng lực kết nối, đối chiếu và chuyển hóa tư liệu thành thông tin có thể sử dụng.

Một tọa độ trong tài liệu CDEC có thể được so sánh với bản đồ quân sự và địa hình hiện tại. Một sơ đồ chôn cất có thể được đặt trở lại bối cảnh của trận đánh. Một cái tên có thể được đối chiếu với danh sách đơn vị, hồ sơ phía Việt Nam, thư từ hoặc nhật ký. Một báo cáo tác chiến có thể được kiểm chứng bằng tài liệu tại Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Hoa Kỳ, Thư viện Quốc hội và các thiết chế lưu trữ khác.

Texas Tech University cũng đang phát triển những phương pháp nghiên cứu và công cụ công nghệ mới, kể cả trí tuệ nhân tạo, để nhận diện tên người, địa danh, đơn vị, tọa độ và mối liên hệ ẩn trong hàng triệu trang tài liệu. Công nghệ ở đây không thay thế con người, mà giúp các nhà nghiên cứu thu hẹp phạm vi, phát hiện những mối nối khó nhận thấy và đẩy nhanh quá trình kiểm chứng.

Những tài liệu từng được tạo ra hoặc thu giữ nhằm phục vụ chiến tranh, sau hơn nửa thế kỷ, đang được sử dụng để tìm kiếm người mất tích, phục dựng danh phận và đưa kỷ vật trở về với gia đình. Đó là một chuyển hóa giàu tính biểu tượng: kho lưu trữ của chiến tranh trở thành nguồn lực của hòa bình và hòa giải.

2. Tìm lại nơi chốn và tìm lại những con người cụ thể

Những kết quả bước đầu của TTU-VWAI gợi mở ba hướng nghiên cứu có quan hệ mật thiết với nhau.

Trước hết là xác minh sự việc và định vị địa điểm, nhằm hỗ trợ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Bằng việc kết hợp tài liệu thu giữ, báo cáo tác chiến, bản đồ, tọa độ, sơ đồ mộ chí và nguồn tư liệu từ Việt Nam, các nhà nghiên cứu có thể tái dựng tương đối đầy đủ một sự kiện trong không gian và thời gian; từ đó thu hẹp khu vực cần tìm kiếm, kiểm chứng giả thuyết và cung cấp thêm chỉ dấu cho các cơ quan chức năng.

Thời gian qua, Dự án đã chuyển giao cho phía Việt Nam nhiều hồ sơ nghiên cứu, sơ đồ chôn cất, danh sách đơn vị và tư liệu liên quan đến các trường hợp cụ thể; trong đó có hồ sơ giải mã đơn vị 962, sơ đồ liên quan đến 21 liệt sĩ tại Bệnh viện K76A T7 và các hồ sơ về chiến trường Đông Nam Bộ. Đó chính là những kết quả cụ thể, có thể đo lường, phù hợp với tinh thần của lộ trình hợp tác mới giữa hai nước.

Nhưng tìm được nơi chốn mới chỉ là tầng thứ nhất. Hướng nghiên cứu thứ hai mang ý nghĩa sâu xa hơn: phục dựng danh tính, danh phận và câu chuyện của những người đã ngã xuống.

Chiến tranh thường để lại trong hồ sơ những con số, ký hiệu, tọa độ hoặc vài dòng báo cáo ngắn ngủi. Qua thời gian, không ít người lính dần trở thành một trường hợp mất tích, một ngôi mộ chưa biết tên hoặc một cái tên không còn đủ thông tin để kết nối với quê hương, gia đình.

Bởi vậy, câu hỏi không chỉ là: “Họ đang nằm ở đâu?”, mà còn phải là: “Họ là ai? Thuộc đơn vị nào? Đã chiến đấu và hy sinh trong hoàn cảnh nào? Những dấu vết nào của cuộc đời họ vẫn còn được lưu giữ?”

Trường hợp liệt sĩ Huỳnh Văn Nên được nghiên cứu, xác minh thêm thông tin về đơn vị là một minh chứng. Với người ngoài cuộc, việc xác định một phiên hiệu đơn vị có thể chỉ là thêm một dòng dữ liệu. Nhưng với gia đình, đó là mảnh ghép giúp họ hiểu người thân từng chiến đấu ở đâu, cùng những ai và trong hoàn cảnh nào. Một dữ kiện được xác minh có thể trả lại danh phận cho một con người từng bị chiến tranh và thời gian làm cho mờ khuất.

Trường hợp liệt sĩ Hoàng Văn Địch, được kết nối với gia đình và giới thiệu trong chương trình cầu truyền hình ngày 26/7/2026, lại cho thấy tác động trực tiếp ở cấp độ con người. Từ những tài liệu và kỷ vật tồn tại qua hơn nửa thế kỷ, một cái tên trong hồ sơ đã được nối lại với gia đình, quê hương và ký ức cộng đồng.

Khi ấy, “tìm kiếm” không còn chỉ có nghĩa là tìm thấy hài cốt. Đó còn là tìm lại một cái tên, xác định một đơn vị, phục dựng những năm tháng cuối cùng của một cuộc đời và trao cho gia đình phần thông tin mà họ đã mòn mỏi đợi chờ.

3. Kỷ vật trở về chính là người lính đã trở về – một hình thức đoàn tụ

Hướng nghiên cứu thứ ba là nhận diện, xác minh và trao trả những tài liệu, kỷ vật cá nhân còn nằm trong các kho lưu trữ tại Hoa Kỳ.

Trong hơn 261.000 hồ sơ CDEC có thể vẫn còn hàng nghìn lá thư, cuốn nhật ký, sổ tay, giấy tờ và hình ảnh gắn với những con người cụ thể. Nhiều lá thư chưa từng đến tay người nhận. Nhiều trang nhật ký là những dòng cuối cùng một người lính để lại trước khi hy sinh. Nếu được nghiên cứu có hệ thống, một số lượng đáng kể kỷ vật có thể được xác minh chủ nhân, kết nối với thân nhân và trở về Việt Nam.

Đại sứ Mỹ tại Việt Nam trong dịp Kỷ niệm 30 năm bình thường hóa quan hệ ngoại giao (12/7/1995 – 12/7/2025) ông Marc Knapper, đã trực tiếp trao trả "Hồ sơ Chứng tích chiến tranh". Nguồn clip: VTV4 Đài Truyền hình Việt Nam.

Tháng 7/2026, TTU-VWAI tiếp tục chuyển giao tám hồ sơ kỷ vật, gồm nhật ký, thư và sổ tay, để cơ quan Việt Nam truy tìm, trao lại cho các gia đình.

Ý nghĩa của công việc ấy vượt xa giá trị vật chất của một tờ giấy. Một người cha hy sinh khi con còn quá nhỏ có thể “trở về” qua những lời ông từng viết. Một người con không trở lại từ chiến trường có thể “trở về” với mẹ qua lá thư bị lỡ chuyến hơn nửa thế kỷ. Một người lính từng chỉ còn là dòng tên trong hồ sơ có thể hiện lên với tình yêu, ước vọng và những dự định đời thường.

Hài cốt trở về là sự trở về thiêng liêng nhất. Nhưng khi địa hình đã biến đổi, nhân chứng không còn, dấu tích vật chất bị xóa mờ và ADN không đủ điều kiện giám định, một lá thư, một nét chữ hay một trang nhật ký cũng có thể trở thành một hình thức đoàn tụ khác.

Bởi vậy, ba hướng nghiên cứu của TTU-VWAI cần được nhìn nhận như một chỉnh thể: xác minh và định vị để hỗ trợ tìm kiếm; phục dựng danh phận để trả lại tên tuổi; kết nối và trao trả kỷ vật để đưa ký ức trở về.

Ngày 13/6/2026, trong cuộc tiếp đoàn Texas Tech University tại Hà Nội, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đánh giá cao những đóng góp của nhà trường đối với Việt Nam; đồng thời đề nghị tăng cường hợp tác giữa VNCA, VWAI và các cơ quan Việt Nam trong công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Phó Thủ tướng khẳng định sự hỗ trợ của VNCA và VWAI là hoạt động nhân đạo có ý nghĩa, góp phần hàn gắn vết thương chiến tranh, khép lại đau thương của quá khứ và củng cố tình hữu nghị Việt Nam – Hoa Kỳ.

Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban chỉ đạo Quốc gia 515 của Việt Nam tiếp GS.TS Stephen F. Maxner - Giám đốc Trung tâm Việt Nam & Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson, Đồng Chủ nhiệm Dự án TTU-VWAI.

Ngày 10/8/2026, trong chuyến thăm và làm việc của đoàn đại biểu quân sự Việt Nam do Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia 515, làm Trưởng đoàn, tại Washington, D.C.; Đại học Texas Tech (Texas Tech University - TTU) được nhìn nhận là một trong những đối tác có ý nghĩa chiến lược trong "Sáng kiến Tìm kiếm Người Việt Nam Mất tích trong Chiến tranh".

Cuối tháng 8/2026, Đại sứ Jennifer Wicks cũng trực tiếp nhắc đến Texas Tech University như một ví dụ về cách các trường đại học Hoa Kỳ có thể tham gia giải quyết vấn đề người mất tích trong chiến tranh. Sự ghi nhận từ cả hai phía cho thấy TTU đang dần xác lập một vị trí riêng: cầu nối học thuật – lịch sử – công nghệ – nhân đạo giữa hai quốc gia.

Vai trò ấy cần được hiểu đúng. Texas Tech University không thay thế Chính phủ Việt Nam, Ban Chỉ đạo quốc gia 515 và các đơn vị trực tiếp tìm kiếm, quy tập; cũng không thay thế các cơ quan hữu quan của Hoa Kỳ. Giá trị của trường nằm ở khoảng không gian kết nối giữa các hệ thống: nghiên cứu, chia sẻ tư liệu, thử nghiệm công nghệ, đào tạo nhân lực, kết nối chuyên gia và cung cấp những chỉ dấu có chất lượng để các cơ quan có thẩm quyền tiếp tục xác minh, triển khai trên thực địa.

Đây cũng là mô hình hợp tác phù hợp với giai đoạn mới: chính phủ kiến tạo chính sách và huy động nguồn lực; các trường đại học đóng góp tri thức, tư liệu và công nghệ; khu vực tư nhân bổ sung năng lực kỹ thuật; các cơ quan, nhà nghiên cứu, cựu chiến binh và cộng đồng Việt Nam cùng chuyển những nguồn lực ấy thành kết quả cụ thể.

4. Từ ký ức và lịch sử đến lòng tin cho tương lai

Việt Nam hiện vẫn còn hơn 175.000 hài cốt liệt sĩ chưa được tìm thấy và hơn 300.000 phần mộ chưa xác định được danh tính. Trước quy mô ấy, không thể kỳ vọng mọi trường hợp đều được giải quyết bằng một phương thức duy nhất.

Cùng với lộ trình nghiên cứu lịch sử, định vị, tìm kiếm thực địa và giám định ADN, cần có một lộ trình song song: xác minh con người, phục dựng danh phận, kết nối gia đình và trao trả thông tin, kỷ vật. Con đường thứ hai không thay thế con đường thứ nhất; nó bổ sung và bảo đảm rằng ngay cả khi chưa tìm thấy hài cốt, nỗ lực nhân đạo vẫn không dừng lại ở hai chữ “mất tích”.

Trong giai đoạn tiếp theo, vai trò của TTU-VWAI không chỉ nên được đánh giá bằng số triệu trang tài liệu đã số hóa hay số hồ sơ đang lưu giữ, mà bằng số địa điểm có thêm căn cứ để xác minh; số con người được trả lại danh phận; số gia đình nhận được thông tin mới; số lá thư, cuốn nhật ký và kỷ vật thật sự trở về.

Giới thiệu "Hồ sơ Chứng tích chiến tranh" năm 2026. Nguồn clip: VTV5 Đài Truyền hình Việt Nam.

Đó là những thước đo nhỏ bé nếu đặt cạnh quy mô của quan hệ hai quốc gia, nhưng lại vô cùng lớn lao đối với mỗi gia đình đã chờ đợi hơn nửa thế kỷ.

Nhìn từ Quốc khánh 02/9, hành trình của TTU-VWAI mang một ý nghĩa đặc biệt. Hai quốc gia từng đối đầu đang cùng sử dụng những "Hồ sơ Chứng tích chiến tranh" để tìm người mất tích, trả lại tên tuổi cho người đã khuất và an ủi những người còn sống. Quá khứ không bị lãng quên, nhưng được tiếp cận bằng trách nhiệm, khoa học và lòng nhân ái để phục vụ hòa bình hôm nay.

Tìm lại nơi chốn – tìm lại con người – đưa ký ức trở về. Đó không chỉ là lộ trình nhân đạo của Dự án TTU-VWAI, mà còn là một biểu hiện sâu sắc của sự trưởng thành trong quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ: từ hòa giải đến hợp tác, từ tuyên bố đến hành động và từ những "Hồ sơ Chứng tích chiến tranh" đến niềm tin dành cho tương lai.

Hà Nội, 04/9/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên Dự án TTU–VWAI)