Có nên quy trách nhiệm hình sự cho chủ doanh nghiệp vận tải khi tài xế vi phạm nghiêm trọng?

Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đã có cuộc trao đổi với Luật sư Đặng Văn Cường - Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội để làm rõ hơn các khía cạnh pháp lý và thực tiễn.

Phóng viên: Thưa luật sư, dưới góc độ pháp lý, việc đề xuất truy cứu trách nhiệm hình sự chủ doanh nghiệp khi tài xế vi phạm nghiêm trọng có cơ sở hay không?

Luật sư Đặng Văn Cường: Trước thực trạng các vụ tai nạn giao thông nghiêm trọng do xe đường dài và xe tuyến cố định gây ra hậu quả tàn khốc, dư luận đã đề xuất việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người quản lý doanh nghiệp vận tải. Đây là một ý kiến cần được nghiên cứu kỹ lưỡng. Tuy nhiên, theo quy định pháp luật hiện hành, trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra đối với cá nhân và pháp nhân thương mại dựa trên nguyên tắc: người nào thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự thì người đó phải chịu trách nhiệm. Pháp luật Việt Nam không chấp nhận nguyên tắc 'quýt làm cam chịu'; ai vi phạm thì người đó phải chịu trách nhiệm pháp lý trước tiên.

Cụ thể, người điều khiển phương tiện gây tai nạn nghiêm trọng sẽ bị xử lý theo Điều 260 Bộ luật Hình sự nếu hội đủ các điều kiện: có năng lực hành vi và đủ độ tuổi; có hành vi vi phạm Luật Trật tự an toàn giao thông đường bộ; hành vi đó có lỗi và gây hậu quả nghiêm trọng như làm chết người, gây thương tích từ 61% trở lên hoặc thiệt hại tài sản từ 100 triệu đồng trở lên.

Riêng đối với chủ phương tiện hoặc người quản lý, nếu có hành vi giao xe hoặc điều động người không đủ điều kiện điều khiển phương tiện tham gia giao thông, pháp luật cũng đã có chế tài xử lý hình sự rất rõ ràng. Tùy vào tính chất hành vi, người quản lý có thể bị truy cứu theo Điều 264 về tội 'Giao cho người không đủ điều kiện điều khiển phương tiện giao thông đường bộ' hoặc tội 'Điều động người không đủ điều kiện điều khiển phương tiện giao thông đường bộ'. Như vậy, khung pháp lý hiện nay đã bao quát cả trách nhiệm trực tiếp của tài xế lẫn trách nhiệm gián tiếp của người quản lý khi có sai phạm trong khâu điều hành.

Phóng viên: Pháp luật hiện hành đã có những quy định nào để xử lý trách nhiệm của chủ doanh nghiệp trong các vụ tai nạn giao thông nghiêm trọng?

Luật sư Đặng Văn Cường: Trách nhiệm pháp lý trong các vụ tai nạn giao thông nghiêm trọng bao gồm hai khía cạnh chính: trách nhiệm hình sự và trách nhiệm bồi thường thiệt hại dân sự.

Về mặt hình sự, người lái xe trực tiếp gây tai nạn hậu quả nghiêm trọng sẽ bị xử lý theo Điều 260 Bộ luật Hình sự. Tuy nhiên, về nghĩa vụ bồi thường dân sự, pháp luật quy định rõ về trách nhiệm của pháp nhân đối với thiệt hại do người của mình hoặc người làm công gây ra. Do đó, nếu lái xe là người làm thuê cho doanh nghiệp, thì chính pháp nhân doanh nghiệp đó phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho nạn nhân.

Riêng đối với người quản lý, điều hành doanh nghiệp, trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra khi có hành vi cố ý vi phạm các quy định về an toàn giao thông. Cụ thể, nếu người quản lý biết rõ tài xế không đủ điều kiện điều khiển nhưng vẫn điều động, phân công hoặc giao xe, thì họ mới phải chịu trách nhiệm hình sự. Tùy vào tính chất hành vi, người quản lý có thể bị truy cứu về tội 'Điều động người không đủ điều kiện điều khiển phương tiện giao thông đường bộ' hoặc tội 'Đưa vào sử dụng phương tiện giao thông đường bộ không bảo đảm an toàn'. Đây là hai hành vi trọng yếu cấu thành tội phạm hình sự đối với cấp quản lý trong doanh nghiệp vận tải.

Phóng viên: Theo luật sư, nếu áp dụng quy định này, cần bổ sung hoặc hoàn thiện những điểm gì trong hệ thống pháp luật để đảm bảo chặt chẽ, tránh oan sai?

Luật sư Đặng Văn Cường: Dưới góc độ pháp lý, hệ thống luật hình sự hiện nay đã quy định đầy đủ và chặt chẽ các khung hình phạt đối với chủ phương tiện và người quản lý. Chúng ta đã có các tội danh cụ thể như: Tội giao xe cho người không đủ điều kiện điều khiển; Tội điều động người không đủ điều kiện điều khiển; hay tội "đưa phương tiện không bảo đảm an toàn vào sử dụng trong lĩnh vực đường bộ và đường sắt". Do đó, tôi khẳng định không có cơ sở lý luận để bổ sung thêm tội danh mới vào Bộ luật Hình sự.

Thay vì tăng thêm chế tài, "chìa khóa" để giảm thiểu tai nạn giao thông nằm ở việc triển khai đồng bộ các giải pháp phòng ngừa xã hội và phòng ngừa tội phạm.

Thứ nhất, phải siết chặt quy trình đào tạo, sát hạch và cấp giấy phép lái xe, đồng thời chú trọng giáo dục đạo đức nghề nghiệp cho đội ngũ tài xế.

Thứ hai, các đơn vị vận tải chuyên nghiệp, đặc biệt là xe đường dài và xe tải, cần tăng cường cơ chế kiểm tra, giám sát nội bộ dựa trên những tiêu chí khắt khe về sức khỏe và kỹ năng của lái xe.

Thứ ba, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ vào quản lý như lắp đặt Camera AI, hệ thống phạt nguội để giám sát 24/7 và xử lý nghiêm mọi hành vi vi phạm.

Việc kết hợp chặt chẽ giữa hoàn thiện chính sách, tăng cường kiểm tra và tối ưu hóa hạ tầng kỹ thuật mới là giải pháp căn cơ để kiểm soát triệt để tình trạng vi phạm giao thông trong hoạt động của các doanh nghiệp vận tải hiện nay.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông!