Cơ nghiệp trăm năm có thể đứt gãy vì thiếu kế hoạch thừa kế

“Tôi đã thấy những gia đình mất nhiều hơn vì thiếu kế hoạch thừa kế, so với những gì họ mất vì đầu tư sai.” Nhận định của ông Ngô Thế Triệu, nhà sáng lập kiêm Tổng giám đốc Optima Wealth Partners, tại sự kiện AIA Elite Summit 2026 với chủ đề “Khảm tinh hoa – Vững di sản” gợi mở nghịch lý: tạo ra tài sản đã khó, nhưng giữ gìn và chuyển giao thành quả ấy qua nhiều thế hệ còn khó hơn.

Theo số liệu được ông Triệu dẫn tại sự kiện, chỉ khoảng 30% doanh nghiệp gia đình tồn tại đến thế hệ thứ hai và khoảng 13% duy trì được đến thế hệ thứ ba. Những con số này cho thấy thách thức của các gia đình không chỉ nằm ở năng lực kinh doanh hay khả năng sinh lời của tài sản, mà còn ở việc chuẩn bị cho quá trình chuyển giao quyền sở hữu, quyền điều hành và trách nhiệm kế thừa.

Một trong những trường hợp được ông nhắc đến là gia tộc Yeo Hiap Seng (YHS) tại Singapore, từng gây dựng một doanh nghiệp thực phẩm và đồ uống lớn trong khu vực.

Khởi đầu từ một cơ sở sản xuất nước tương nhỏ tại Phúc Kiến (Trung Quốc), thế hệ đầu tiên của gia đình Yeo đặt nền móng cho hoạt động kinh doanh, sau đó mở rộng sang Singapore và từng bước phát triển thành thương hiệu Yeo Hiap Seng.

Tiếp nối thành quả ấy, các thế hệ sau đưa doanh nghiệp bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ, mở rộng thị trường, hợp tác với các thương hiệu quốc tế và niêm yết trên thị trường chứng khoán. Đến những năm 1970–1980, YHS đã trở thành một trong những doanh nghiệp thực phẩm và đồ uống lớn tại Đông Nam Á.

Tuy nhiên, khi cơ nghiệp bước sang các thế hệ tiếp theo, những rạn nứt bắt đầu xuất hiện. Các khoản đầu tư không hiệu quả tại thị trường Mỹ gây tổn thất tài chính nặng nề, trong khi bất đồng giữa các thành viên gia đình về chiến lược phát triển, quyền điều hành và lợi ích ngày càng gay gắt.

Các chuyên gia thảo luận tại AIA Elite Summit 2026 với chủ đề “Khảm tinh hoa – Vững di sản”. Ảnh: Hoài Linh

Tranh chấp kéo dài làm suy yếu khả năng kiểm soát doanh nghiệp của gia đình Yeo. Trong giai đoạn này, các nhà đầu tư bên ngoài gia tăng sở hữu cổ phần và đến giữa thập niên 1990, quyền kiểm soát YHS chuyển sang phía tỷ phú bất động sản Ng Teng Fong.

Dù thương hiệu YHS vẫn tiếp tục tồn tại, gia đình sáng lập đã đánh mất quyền kiểm soát cơ nghiệp được gây dựng qua nhiều thế hệ.

Câu chuyện của gia tộc Yeo cho thấy những thành quả tích lũy trong nhiều thập kỷ vẫn có thể bị đánh mất khi khó khăn kinh doanh đi cùng với những bất đồng trong gia đình. Một khi quyền điều hành, lợi ích và trách nhiệm giữa các thành viên không được xác định rõ ràng, những mâu thuẫn nội bộ có thể làm suy yếu khả năng duy trì quyền kiểm soát doanh nghiệp.

Với nhiều doanh nghiệp tư nhân Việt Nam, rủi ro chuyển giao cũng không chỉ nằm ở việc tìm người thay thế nhà sáng lập mà còn ở cách tài sản gia đình được quản lý.

Ông Triệu cho biết nhiều chủ doanh nghiệp có xu hướng tái đầu tư phần lớn lợi nhuận vào hoạt động kinh doanh. Vì vậy, dù sở hữu khối tài sản lớn, gia đình vẫn có thể thiếu nguồn tiền sẵn có để giải quyết những nhu cầu phát sinh khi người đứng đầu gặp biến cố.

Khi đó, doanh nghiệp vừa phải đối diện với khoảng trống điều hành, vừa chịu áp lực duy trì dòng tiền và thực hiện các nghĩa vụ tài chính. Nếu chưa có phương án dự phòng phù hợp, gia đình có thể phải bán bớt tài sản hoặc đưa ra những quyết định bất lợi trong thời điểm khó khăn.

Những rủi ro này càng đáng chú ý khi Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển giao tài sản giữa các thế hệ doanh nhân.

Ông Nguyễn Quang Duy, Phó tổng giám đốc Marketing và Phát triển kinh doanh kênh đối tác tại AIA Việt Nam nhìn nhận giai đoạn 2025–2050 là thời kỳ chuyển giao quan trọng. Tuy nhiên, chuyển giao không đơn thuần là trao quyền sở hữu tài sản. Gia đình còn phải tính đến khả năng duy trì hoạt động kinh doanh, bảo đảm quyền lợi giữa các thành viên và chuẩn bị nguồn lực ứng phó với những biến cố có thể xảy ra.

Chuẩn bị cho một cuộc chuyển giao bền vững

Để cơ nghiệp tiếp tục phát triển qua nhiều thế hệ, ông Triệu cho rằng quá trình này cần kết hợp ba yếu tố: giáo dục, thử thách và đồng hành.

Giáo dục giúp người kế nhiệm có nền tảng kiến thức và tư duy quản trị. Khi tham gia cơ nghiệp, họ cần được giao những nhiệm vụ cụ thể, có quyền hạn và trách nhiệm rõ ràng, trước khi từng bước đảm nhận vị trí quản lý cao hơn. Trong quá trình đó, thế hệ sáng lập tiếp tục hướng dẫn, chia sẻ kinh nghiệm và tạo điều kiện để người kế nhiệm trực tiếp giải quyết những vấn đề phát sinh.

Nhưng không phải người thừa kế nào cũng mong muốn hoặc có đủ năng lực tiếp tục điều hành doanh nghiệp. Có người lựa chọn nối nghiệp gia đình, nhưng cũng có người muốn theo đuổi con đường riêng. Vì vậy, quyền sở hữu tài sản và quyền điều hành doanh nghiệp cần được xem xét riêng, thay vì mặc nhiên trao cả hai cho người thừa kế.

Trên thực tế, tài sản của nhiều gia đình doanh nhân tập trung vào cổ phần doanh nghiệp, bất động sản hoặc các khoản đầu tư dài hạn. Đây là những tài sản có giá trị lớn nhưng không dễ phân chia.

Việc chia đều cổ phần cho những người thừa kế có thể khiến quyền sở hữu bị phân tán, đặc biệt khi các thành viên không thống nhất về định hướng phát triển và cách điều hành doanh nghiệp. Ngược lại, nếu tập trung phần lớn cổ phần vào người kế nhiệm, gia đình cần có phương án bảo đảm quyền lợi cho những thành viên còn lại.

Từ kinh nghiệm tư vấn cho nhóm khách hàng có giá trị tài sản ròng cao, ông Duy đề cập đến giải pháp cân bằng di sản, trong đó việc phân bổ tài sản được tính toán dựa trên nhu cầu và vai trò của từng người, đồng thời hướng đến sự cân đối về tổng giá trị quyền lợi giữa các thành viên.

Chẳng hạn, trong một gia đình có ba người con, người có năng lực và mong muốn tiếp tục điều hành có thể được phân bổ phần sở hữu doanh nghiệp lớn hơn. Những người còn lại có thể nhận bất động sản hoặc các tài sản tài chính phù hợp với nhu cầu của mình.

Ông Nguyễn Quang Duy, Phó tổng giám đốc Marketing và Phát triển kinh doanh kênh đối tác tại AIA Việt Nam. Ảnh: Hoài Linh

Tuy nhiên, việc phân chia không phải lúc nào cũng thuận lợi do giá trị và tính chất của các loại tài sản khác nhau. Trong trường hợp này, bảo hiểm có thể đóng vai trò bổ trợ. Bằng cách xác định người thụ hưởng và quyền lợi bảo hiểm phù hợp, gia đình có thể chuẩn bị thêm một khoản tài chính cho những thành viên nhận ít tài sản hơn, mà không nhất thiết phải chia nhỏ cổ phần hoặc bán những tài sản đang phục vụ hoạt động kinh doanh.

Cách sắp xếp này giúp gia đình có thêm lựa chọn trong việc phân chia tài sản, vừa tạo điều kiện để người kế nhiệm tiếp tục điều hành doanh nghiệp, vừa góp phần bảo đảm quyền lợi cho những thành viên còn lại.

Ngoài ra, bảo hiểm còn có thể giúp gia đình chuẩn bị nguồn tiền dự phòng khi người điều hành chủ chốt gặp biến cố. Với những gia đình có phần lớn tài sản nằm trong doanh nghiệp, một trong những rủi ro lớn nhất là thiếu tiền mặt đúng thời điểm cần thiết.

Chẳng hạn, nếu người sáng lập đột ngột qua đời, người con được lựa chọn kế nghiệp và đồng thời là người thụ hưởng bảo hiểm có thể nhận khoản tiền chi trả theo hợp đồng. Khoản tiền này giúp người kế nhiệm có thêm nguồn lực tài chính để xử lý những nhu cầu cấp bách của gia đình, đồng thời có thể hỗ trợ doanh nghiệp duy trì hoạt động trong giai đoạn chuyển giao.

Xuất phát từ nhu cầu đó, AIA triển khai chương trình đặc quyền AIA Elite dành cho khách hàng cao cấp, kết hợp các giải pháp bảo vệ tài chính, bảo hiểm sức khỏe cao cấp, hoạch định di sản và những trải nghiệm sống được cá nhân hóa cho gia đình Việt.

Thay vì chỉ tập trung vào nhu cầu bảo vệ tài chính trước mắt, chương trình hướng đến việc đồng hành cùng khách hàng trong quá trình quản lý, bảo vệ và chuyển giao tài sản giữa các thế hệ. Thông qua việc kết nối các chuyên gia và đối tác trong những lĩnh vực liên quan, AIA hướng đến hỗ trợ khách hàng xây dựng phương án phù hợp với nhu cầu và hoàn cảnh của từng gia đình.