Cố Thủ tướng "bàn tay sắt" Chu Dung Cơ và cuộc cải cách làm đổi thay Trung Quốc

Cố Thủ tướng Trung Quốc Chu Dung Cơ (1928- 20260 - Nhà cải cách nổi tiếng với sự cứng rắn. Ảnh: Zaobao.

Ông Chu Dung Cơ, chính trị gia Trung Quốc nổi tiếng với phong cách quyết đoán, thẳng thắn, vừa qua đời ngày 12/8, hưởng thọ 98 tuổi.

Hơn một thập niên giữ những vị trí quan trọng phụ trách kinh tế, đặc biệt trong 5 năm giữ cương vị Thủ tướng, ông đã trực tiếp tham gia xử lý những vấn đề gai góc nhất của Trung Quốc như: lạm phát, doanh nghiệp nhà nước thua lỗ, cải cách ngân hàng, thất nghiệp, khủng hoảng tài chính và đàm phán gia nhập WTO. Di sản của ông vì thế gắn liền với một trong những giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ nhất của nền kinh tế Trung Quốc hiện đại.

Nhà cải cách nổi tiếng với sự cứng rắn

Ông Chu Dung Cơ (朱镕基) sinh ngày 1/10/1928 tại Hồ Nam. Ông học ngành chế tạo máy điện tại Đại học Thanh Hoa, rồi bước vào lĩnh vực kế hoạch kinh tế. Sau những năm trải qua biến động chính trị lớn của Trung Quốc, ông trở lại công tác trong lĩnh vực kinh tế vào cuối thập niên 1970.

Con đường chính trị của ông Chu Dung Cơ bước sang trang mới khi ông được bổ nhiệm vào các vị trí lãnh đạo. Năm 1987, ông trở thành Phó bí thư rồi Bí thư Thành ủy kiêm Thị trưởng Thượng Hải.

Đây là giai đoạn ông bắt đầu tạo dựng hình ảnh một nhà quản lý kinh tế quyết đoán. Thượng Hải khi ấy là một thành phố công nghiệp lớn nhưng phải đối mặt với hàng loạt vấn đề: tài chính khó khăn, cơ sở hạ tầng tụt hậu, doanh nghiệp nhà nước hoạt động kém hiệu quả và cơ chế kinh tế cũ ngày càng bộc lộ gò bó.

Các tư liệu về thời kỳ ông Chu Dung Cơ lãnh đạo Thượng Hải cho thấy thành phố khi đó chịu sức ép lớn về suy giảm tài chính và khoản nợ tồn đọng phát triển cơ sở hạ tầng. Ông chủ trương điều chỉnh cơ cấu công nghiệp, tăng năng lực cạnh tranh quốc tế và phát triển kinh tế hướng ra ngoài.

Một trong những dấu ấn quan trọng nhất là việc ông thúc đẩy mở cửa và phát triển khu Phố Đông, đặt nền móng cho quá trình biến khu vực phía đông sông Hoàng Phố thành một trung tâm tài chính – thương mại quốc tế.

Năm 1991, Chu Dung Cơ rời Thượng Hải về trung ương, trở thành Phó thủ tướng Quốc vụ viện. Từ đây, ông bước vào trung tâm của cuộc cải cách kinh tế Trung Quốc.

Ông Chu Dung Cơ khi là Ủy viên thường vụ Bộ Chính trị, Thủ tướng Quốc Vụ viện Trung Quốc. Ảnh: Xinhua.

Sẵn sàng động đến những nhóm lợi ích rất lớn

Đầu những năm 1990, Trung Quốc phải đối mặt với một vấn đề khó: nền kinh tế tăng trưởng quá nóng: Đầu tư tăng mạnh, tín dụng mở rộng, giá cả leo thang và lạm phát trở thành mối đe dọa lớn.

Ông Chu Dung Cơ được giao xử lý một loạt vấn đề hóc búa. Ông tham gia dọn dẹp “tam giác nợ” – tình trạng các doanh nghiệp nợ lẫn nhau kéo dài, gây đình trệ sản xuất và làm suy yếu hệ thống tài chính.

Đồng thời, ông thúc đẩy cải cách tài chính – thuế, tăng cường quản lý ngân sách và xây dựng hệ thống điều tiết vĩ mô mạnh hơn.

Năm 1993, ông kiêm nhiệm chức Thống đốc Ngân hàng trung ương, vị trí cho phép ông trực tiếp can thiệp vào hệ thống tiền tệ và ngân hàng. Mục tiêu của ông khi ấy là đưa nền kinh tế từ trạng thái tăng trưởng quá nóng về một trạng thái “hạ cánh mềm”, tránh một cú sốc kinh tế lớn.

Và ông Chu Dung Cơ đã nổi tiếng nhờ phong cách không né tránh vấn đề và sẵn sàng động đến những nhóm lợi ích rất lớn nếu cho rằng cải cách là cần thiết.

Năm 1998, ông được bổ nhiệm làm Thủ tướng Quốc vụ viện, bắt đầu nhiệm kỳ kéo dài 5 năm. Đây cũng chính là thời kỳ khó khăn nhất trong sự nghiệp của ông.

5 năm “ngồi trên núi lửa”

Khi ông Chu Dung Cơ trở thành Thủ tướng, Trung Quốc phải đối mặt với khủng hoảng tài chính châu Á, nhu cầu trong nước yếu, hệ thống doanh nghiệp nhà nước trì trệ và hàng loạt vấn đề xã hội. Ngoài ra, Trung Quốc cũng phải chống chọi với những trận lũ đặc biệt nghiêm trọng trong các năm 1998 và 1999.

Trong bối cảnh đó, ông Chu Dung Cơ chuyển trọng tâm chính sách sang “tài khóa chủ động và tiền tệ thận trọng”, tăng đầu tư để kích thích nhu cầu trong nước và duy trì tăng trưởng. Nhưng nếu chỉ kích thích kinh tế thì chưa đủ; vấn đề lớn hơn nằm ở chính cấu trúc của nền kinh tế.

Cải cách doanh nghiệp nhà nước thành công nhưng cũng gây ra những tranh cãi. Ảnh: Xinhua.

Một trong những dấu ấn gây tranh cãi nhất của ông Chu Dung Cơ là cải cách doanh nghiệp nhà nước. Trung Quốc lúc đó có một khu vực kinh tế quốc doanh khổng lồ nhưng rất nhiều doanh nghiệp thua lỗ, quá dư thừa lao động và phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng.

Ông Chu Dung Cơ chủ trương xây dựng doanh nghiệp theo cơ chế hiện đại, giảm những doanh nghiệp không hiệu quả và điều chỉnh lại khu vực kinh tế nhà nước.

Tuy nhiên, hệ quả xã hội vô cùng lớn: Hàng chục triệu lao động doanh nghiệp quốc doanh rơi vào tình trạng “hạ cương” – tức mất việc nhưng chưa được coi là thất nghiệp theo cơ chế mới.

Theo số liệu thống kê của Trung Quốc, riêng giai đoạn 1998–2001 có khoảng 25,5 triệu lao động doanh nghiệp nhà nước bị “hạ cương”, trong đó chỉ hơn 17 triệu người tìm được việc làm trở lại. Đây là mặt trái không thể bỏ qua khi đánh giá di sản Chu Dung Cơ. Cải cách giúp khu vực doanh nghiệp nhà nước hoạt động hiệu quả hơn, nhưng đồng thời tạo ra một cú sốc xã hội rất lớn đối với hàng triệu gia đình.

Sau này, chính phủ Trung Quốc phải xây dựng một hệ thống an sinh gồm các cơ chế bảo đảm đời sống cơ bản, bảo hiểm thất nghiệp và trợ cấp tối thiểu cho cư dân đô thị để giải tỏa cú sốc đó.

Mở cánh cửa để Trung Quốc vươn ra toàn cầu

Nếu cải cách doanh nghiệp là phần gây tranh cãi nhất thì cải cách tài chính – thuế lại là một trong những thành tựu có ảnh hưởng lâu dài nhất.

Ông Chu Dung Cơ thúc đẩy cải cách phân chia thuế giữa trung ương và địa phương, giúp chính quyền trung ương tăng khả năng huy động nguồn lực và điều hành nền kinh tế trên phạm vi toàn quốc. Ông cũng thúc đẩy cải cách hệ thống ngân hàng và thị trường tài chính.

Những thay đổi này góp phần tạo nên một hệ thống tài chính có khả năng hỗ trợ quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh chóng của Trung Quốc sau đó. Các tài liệu chính thức của Trung Quốc đánh giá thời kỳ này là giai đoạn hình thành những bộ phận quan trọng của khung thể chế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa.

Ông Chu Dung Cơ nổi tiếng là "Thủ tướng bàn tay sắt". Ảnh: Zaobao.

Một trong những di sản quan trọng khác của ông Chu Dung Cơ là đưa Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2001. Đây là quá trình đàm phán kéo dài và rất khó khăn khi Trung Quốc phải chấp nhận mở cửa sâu hơn ở nhiều lĩnh vực, giảm thuế quan và tạo điều kiện cho doanh nghiệp nước ngoài tham gia thị trường.

Đối với cố Thủ tướng Chu Dung Cơ, đây không đơn thuần là một thỏa thuận thương mại, mà còn là một cú hích cải cách trong nước. Việc buộc nền kinh tế Trung Quốc tham gia sâu hơn vào cạnh tranh quốc tế đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp trong nước phải nâng cao năng suất, công nghệ và năng lực quản lý.

Trong thời kỳ ông Chu Dung Cơ làm Thủ tướng, Trung Quốc cũng duy trì chính sách không phá giá đồng nhân dân tệ trong bối cảnh khủng hoảng tài chính châu Á, đồng thời triển khai nhiều biện pháp thúc đẩy xuất khẩu và thu hút đầu tư nước ngoài. Có thể nói, ông Chu Dung Cơ đã góp phần đưa Trung Quốc bước vào con đường hội nhập sâu với nền kinh tế thế giới.

Chỉ vài năm sau, tác động của bước đi này trở nên rất rõ ràng. Trung Quốc trở thành một trong những trung tâm sản xuất lớn nhất thế giới, thu hút dòng vốn đầu tư nước ngoài khổng lồ và nhanh chóng mở rộng xuất khẩu.

Vị Thủ tướng "bàn tay sắt”

Một phần hình ảnh ông Chu Dung Cơ trong mắt công chúng Trung Quốc gắn với những phát biểu rất thẳng. Ông nổi tiếng bởi phong cách không né tránh, nói trực diện và thường xuyên chất vấn các quan chức dưới quyền.

Trong các bài phát biểu và cuộc họp báo, ông nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu cán bộ phải chịu trách nhiệm, không được xa dân.

Tư liệu về thời kỳ ông làm việc tại Thượng Hải từng ghi lại những câu nói thể hiện rõ tính cách này. Có lần ông vô cùng tức giận trước tình trạng cán bộ ăn uống nhậu nhẹt nhưng thờ ơ với khó khăn của người dân.

Phong cách ấy giúp ông được nhiều người coi là một nhà lãnh đạo cứng rắn, hiệu quả và dám chịu trách nhiệm. Nhưng cũng chính sự cứng rắn ấy khiến ông trở thành một nhân vật gây tranh luận.

Đối với những người chịu tác động của cải cách doanh nghiệp nhà nước, “cải cách” không phải một khái niệm trừu tượng. Nó đồng nghĩa với việc mất việc, thay đổi nơi ở, mất những phúc lợi từng gắn với doanh nghiệp quốc doanh và phải bước vào một thị trường lao động cạnh tranh hơn.

Đó là lý do di sản của ông Chu Dung Cơ luôn có 2 mặt: Một mặt là hiệu quả kinh tế và cải cách thể chế, mặt khác là cái giá xã hội rất lớn.

Khi cố Thủ tướng Chu Dung Cơ qua đời, nhiều người nhắc tới việc ông là quan thanh liêm kiên quyết chống tham nhũng. Năm 1998, tại một cuộc họp chống tham nhũng, ông tuyên bố: “Chống tham nhũng có nghĩa là phải đánh hổ trước, đánh sói sau; tuyệt đối không được khoan nhượng với những con hổ. Tôi đã chuẩn bị 100 chiếc quan tài ở đây: 99 chiếc dành cho các quan chức tham nhũng, và một chiếc dành cho chính tôi”.

Bộ sách "Chu Dung Cơ giảng thoại thực lục" của ông viết sau khi nghỉ hưu.

Một Trung Quốc rất khác

Ông Chu Dung Cơ rời chức Thủ tướng vào tháng 3/2003. Trong báo cáo công tác cuối nhiệm kỳ, ông nhìn lại giai đoạn 5 năm mà Trung Quốc đã phải trải qua khủng hoảng tài chính châu Á, lũ lụt nghiêm trọng, cải cách doanh nghiệp nhà nước và điều chỉnh cơ cấu kinh tế.

Nhưng những gì ông để lại không chỉ nằm trong các con số kinh tế. Trong giai đoạn 1998–2003, Trung Quốc đã tiến hành loạt cải cách liên quan đến tài chính – thuế, ngân hàng, doanh nghiệp nhà nước, nhà ở, bảo hiểm xã hội, y tế, lương thực, đầu tư, cơ cấu chính phủ, mở cửa kinh tế, gia nhập WTO.

Theo số liệu được Trung Quốc công bố, số doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp do nhà nước kiểm soát giảm mạnh trong giai đoạn 1998–2003, trong khi lợi nhuận và tài sản của khu vực này lại tăng lên đáng kể.

Nói cách khác, ông Chu Dung Cơ đã tham gia vào quá trình tái cấu trúc nền kinh tế Trung Quốc ngay trước khi nước này bước vào thời kỳ tăng trưởng bùng nổ kéo dài sau khi gia nhập WTO.

Người dọn đường cho "phép màu Trung Quốc"

Sau khi nghỉ hưu, ông Chu Dung Cơ gần như biến mất khỏi đời sống chính trị công khai. Ông hiếm khi xuất hiện trước công chúng, dành phần lớn thời gian cho cuộc sống riêng. Tuy nhiên, những bài phát biểu và tư liệu của ông vẫn tiếp tục được công chúng quan tâm.

Bộ “Chu Dung Cơ giảng thoại thực lục” gồm 4 tập, ghi lại các bài phát biểu, cuộc nói chuyện, thư từ và chỉ thị của ông trong giai đoạn 1991–2003 được xem là một nguồn quan trọng để nghiên cứu quá trình cải cách kinh tế Trung Quốc thời kỳ đó.

Đáng chú ý, phiên bản tiếng Anh của bộ sách từng được giới thiệu tại New York với sự tham dự của cựu Ngoại trưởng Mỹ Henry Kissinger cho thấy mức độ quan tâm quốc tế đối với vai trò của ông Chu Dung Cơ trong cải cách Trung Quốc.

Sau khi rời chính trường ông Chu Dung Cơ ít xuất hiện trước công chúng. Ảnh: HK01.

Có nhiều nghiên cứu, đánh giá về cố Thủ tướng Chu Dung Cơ. Nếu chỉ nhìn từ góc độ tăng trưởng kinh tế, ông được xem là một trong những nhân vật quan trọng của thời kỳ Trung Quốc chuyển mình.

Nếu nhìn từ góc độ xã hội, những cuộc cải cách ở thời kỳ ông lãnh đạo đất nước cũng để lại những vết thương sâu sắc, đặc biệt đối với hàng triệu lao động quốc doanh mất việc.

Nếu nhìn từ góc độ hội nhập quốc tế, việc Trung Quốc gia nhập WTO là một trong những bước ngoặt quan trọng nhất của thời kỳ ông làm Thủ tướng.

Và nếu nhìn từ góc độ quản trị nhà nước, điều khiến ông Chu Dung Cơ nổi bật nhất có lẽ là phong cách quyết đoán. Ông không phải kiểu nhà lãnh đạo tìm kiếm sự dễ chịu. Ông thường xuất hiện ở những nơi khó khăn nhất của nền kinh tế, xử lý những vấn đề mà nhiều người muốn tránh: nợ xấu, lạm phát, doanh nghiệp nhà nước thua lỗ, cải cách ngân hàng, thất nghiệp và những cuộc đàm phán quốc tế phức tạp. Có lẽ vì vậy mà biệt danh Thủ tướng "bàn tay sắt” đã gắn với ông trong nhiều năm.

Ông Chu Dung Cơ không một mình tạo ra phép màu kinh tế Trung Quốc. Nhưng ông là một trong những người đã giúp dọn đường cho phép màu ấy xảy ra.

Đây có lẽ là cách thích hợp nhất để nhìn lại cuộc đời của vị Thủ tướng nổi tiếng cứng rắn này: một nhà cải cách xuất hiện đúng vào thời điểm Trung Quốc buộc phải thay đổi và đã chọn cách thay đổi bằng những quyết định khó khăn, đôi khi rất đau đớn, nhưng có ảnh hưởng lâu dài.

Gần một phần tư thế kỷ đã trôi qua kể từ khi ông rời chính trường, nhiều vấn đề mà ông từng xử lý như cải cách doanh nghiệp nhà nước, cải cách tài chính - ngân hàng, việc làm và an sinh xã hội, cũng như củng cố vị trí của Trung Quốc trong nền kinh tế toàn cầu vẫn rất ý nghĩa đối với Trung Quốc ngày nay.

Theo Xinhua, Zaobao, Baidu.