'Con nhà người ta' và cái bẫy so sánh khiến trẻ ngày càng tự ti

Khi “con nhà người ta” trở thành áp lực

“Sao anh/chị làm được mà con không làm được?" hay "Con nhà người ta bằng tuổi con đã làm được bao nhiêu việc”,... là những lời nhắc quen thuộc trong không ít gia đình. Với cha mẹ, đây có thể chỉ là một cách thúc con nhìn vào điểm mạnh của người khác để tự điều chỉnh và tiến bộ. Nhưng với trẻ, việc liên tục bị đặt lên bàn cân có thể tạo ra cảm giác mình luôn là người thua cuộc.

Ảnh minh họa

Theo Tiến sĩ Yang Chien-Hui, giảng viên cao cấp Chương trình Giáo dục Mầm non tại Đại học SIM (Singapore), cha mẹ thường sử dụng cách này với mong muốn thúc đẩy trẻ thay đổi và cố gắng hơn. Khi những lời khuyên, nhắc nhở thông thường không đem lại kết quả, việc đặt con cạnh một người có thành tích tốt hơn đôi khi được xem như một “cú hích” để trẻ có thêm động lực.

Tuy nhiên, so sánh không chỉ được sử dụng để khuyến khích. Trong một số trường hợp, cha mẹ còn vô tình dùng nó để phân loại và gắn cho con những đặc điểm nhất định. Một đứa trẻ được nhận xét là ngoan ngoãn, biết suy nghĩ, trong khi người anh hoặc em lại thường xuyên bị gọi là nghịch ngợm, lười biếng.

Theo Tiến sĩ Yang, những nhận xét ấy dần hình thành một “khuôn mẫu” về đứa trẻ mà cha mẹ mong muốn. Khi liên tục được đặt cạnh người khác, trẻ có thể cảm nhận rằng mình đang đứng ở vị trí thấp hơn trong thang đánh giá của gia đình.

Đặc biệt, cách giao tiếp này không hiếm gặp trong các gia đình châu Á. Tiến sĩ Yang cho rằng so sánh đôi khi còn được sử dụng như một hình thức giao tiếp xã hội, chẳng hạn khi cha mẹ muốn khen ngợi con của người khác hoặc thể hiện sự khiêm nhường về con mình.

Chẳng hạn, trong một cuộc trò chuyện, phụ huynh có thể nhắc rằng con của một người bạn vừa đạt thành tích cao trong cuộc thi rồi lập tức nói con mình chẳng chịu học hành mà chỉ thích vui chơi. Với người lớn, đây có thể chỉ là một cách nói chuyện quen thuộc. Nhưng với trẻ, những lời nhận xét ấy có thể mang ý nghĩa hoàn toàn khác.

Khi lời so sánh làm trẻ nghi ngờ chính mình

Theo chuyên gia, tác động của việc so sánh phụ thuộc đáng kể vào nội dung, cách thức và tần suất cha mẹ thực hiện. Một vài lần đối chiếu để giúp trẻ nhận ra điểm cần cải thiện không nhất thiết gây ảnh hưởng tiêu cực. Vấn đề xuất hiện khi “con nhà người ta” liên tục trở thành tiêu chuẩn mà trẻ phải chạy theo.

Nếu thường xuyên bị đặt cạnh những người có thành tích tốt hơn, đặc biệt ở lĩnh vực trẻ đang gặp khó khăn, trẻ dễ hình thành cảm giác mình luôn là người thua kém. Với trường hợp anh chị em trong cùng một gia đình, sự so sánh còn có thể khiến trẻ đặt câu hỏi liệu cha mẹ có yêu thương hoặc đánh giá người kia cao hơn mình.

Hệ quả đầu tiên có thể là sự suy giảm lòng tự trọng. Một đứa trẻ nhiều lần nghe rằng bạn khác học giỏi hơn, ngoan hơn hay chăm chỉ hơn có thể dần biến những nhận xét đó thành cách nhìn về chính mình.

Đáng chú ý, những “nhãn” cha mẹ đặt cho con cũng có khả năng trở thành một phần trong nhận thức của trẻ. Nếu thường xuyên bị gọi là lười biếng, nghịch ngợm hoặc thiếu cố gắng, trẻ có thể dần tin rằng đó chính là bản chất của mình. Khi ấy, thay vì nỗ lực thay đổi, trẻ có thể nghĩ rằng cố gắng cũng không có ích bởi mình vốn đã “như thế”.

Áp lực còn có thể xuất hiện ngay cả khi trẻ đã rất cố gắng. Một học sinh dành nhiều thời gian học tập và đạt điểm 7 trong bài kiểm tra Toán nhưng thay vì được ghi nhận, lại nghe cha mẹ nhắc đến một bạn khác đạt điểm 9. Trong tình huống này, thành quả mà trẻ vừa đạt được dễ bị lu mờ bởi một chuẩn mực cao hơn.

Lâu dần, trẻ có thể trở nên căng thẳng, lo lắng và mất niềm tin vào năng lực của bản thân. Một số trẻ thu mình, ngại giao tiếp vì cảm thấy mình không có điều gì đủ tốt để được công nhận. Ngược lại, có trẻ phản ứng bằng sự ganh tị hoặc khó chịu với những người thường xuyên được đưa ra làm hình mẫu.

Khoảng cách cũng có thể xuất hiện ngay trong gia đình. Khi cảm thấy mọi nỗ lực đều không được cha mẹ nhìn nhận, trẻ có xu hướng ít chia sẻ hơn, không muốn nói về những khó khăn của mình và dần hình thành tâm lý né tránh các cuộc trò chuyện với cha mẹ.

Ảnh minh họa

Mỗi đứa trẻ cần một thước đo khác nhau

Theo Phó Giáo sư Cheah Horn Mum, Trưởng khoa Phát triển Con người và Dịch vụ Xã hội tại Đại học SIM, bản thân việc so sánh không phải lúc nào cũng mang ý nghĩa tiêu cực. Điều quan trọng nằm ở cách cha mẹ sử dụng sự so sánh và cách họ đồng hành với trẻ sau đó.

Theo ông, cha mẹ có thể lấy một người khác làm điểm tham chiếu để khuyến khích con tiến bộ nhưng điều này chỉ phù hợp khi kỳ vọng được đặt ra ở mức thực tế. Nếu tiêu chuẩn quá cao và trẻ liên tục thất bại trong việc đáp ứng, sự so sánh rất dễ chuyển từ động lực thành cảm giác thất vọng và áp lực.

Mỗi đứa trẻ có tốc độ phát triển, sở thích và thế mạnh riêng. Có trẻ nổi bật về học tập, trong khi một trẻ khác lại có khả năng nghệ thuật, thể thao, giao tiếp hoặc đơn giản là biết quan tâm đến mọi người xung quanh.

Do đó, một điều cha mẹ cần tránh là chỉ tập trung vào khía cạnh mà con đang thua kém. Thành tích học tập thấp hơn bạn bè không đồng nghĩa trẻ kém hơn ở tất cả các phương diện. Một đứa trẻ có thể chưa nổi bật về điểm số nhưng lại biết quan tâm, sẵn sàng giúp đỡ người khác, có khả năng giao tiếp tốt hoặc sở hữu một năng khiếu riêng.

Việc nhìn nhận toàn diện giúp trẻ hiểu rằng mỗi người đều có điểm mạnh và điểm hạn chế. Quan trọng hơn, trẻ không coi một kết quả chưa tốt ở hiện tại là bằng chứng cho thấy mình không thể tiến bộ trong tương lai.

Thay vì hỏi tại sao con không bằng bạn, cha mẹ có thể cùng trẻ nhìn lại chính quá trình của mình. Con đã làm tốt điều gì? Điều gì còn chưa ổn? Lần tới con muốn thay đổi điều gì? Những câu hỏi như vậy giúp trẻ chuyển sự chú ý từ việc hơn thua với người khác sang khả năng tự đánh giá và điều chỉnh bản thân.

Tiến sĩ Yang cho rằng đây cũng là nền tảng để trẻ từng bước phát triển năng lực tự quản lý. Cha mẹ có thể cùng con xác định mục tiêu, chia nhỏ những việc cần làm và xây dựng kế hoạch phù hợp với khả năng của trẻ.

Cách tiếp cận này không chỉ hỗ trợ trẻ trong học tập mà còn giúp hình thành tính độc lập. Khi đó, việc nhìn vào người khác không còn nhằm trả lời câu hỏi “ai giỏi hơn ai”, mà trở thành cơ hội để trẻ hiểu mình đang ở đâu và cần làm gì để tiến bộ.