Để việc học trở thành nhu cầu tự thân của mỗi người

Trải nghiệm các mô hình Robotics giúp học sinh hứng thú và khơi dậy đam mê sáng tạo khoa học. Ảnh: Trường Giang

Từ lâu, tinh thần hiếu học đã trở thành một nét đẹp trong đời  sống văn hóa của người Việt Nam. Gia đình quan tâm đến việc học của con cái, xã hội coi trọng tri thức, người lao động mong muốn nâng cao trình độ chuyên môn, tay nghề để có thêm cơ hội việc làm.

 Tuy nhiên, giữa học vì yêu cầu công việc và học vì bản thân thực sự muốn tìm hiểu, nâng cao hiểu biết vẫn còn một khoảng cách. Không ít trường hợp, việc học chịu tác động khá lớn từ điểm số, bằng cấp, các kỳ thi hoặc sự kỳ vọng của gia đình, yêu cầu của cơ quan, đơn vị. Học sinh học để vượt qua kỳ thi; sinh viên học để hoàn thành chương trình; người đi làm tham gia một khóa học do yêu cầu công việc. Khi mục tiêu hoàn thành, động lực học tập có thể giảm xuống.

Muốn việc học trở thành nhu cầu tự thân, trước hết cần giúp người học chuyển từ tư duy “học vì phải học” sang “học vì thấy cần và muốn học”. Đối với học sinh, điều này bắt đầu từ việc nhận ra ý nghĩa của kiến thức đối với cuộc sống. Một bài học sẽ hấp dẫn hơn khi học sinh hiểu kiến thức ấy có thể giải quyết vấn đề gì, lý giải  hiện tượng nào và vận dụng ra sao. 

Một giờ học mà học sinh được đặt câu hỏi, tranh luận, thử nghiệm và tự tìm cách giải quyết vấn đề sẽ tạo ra trải nghiệm khác với việc chủ yếu ghi nhớ kiến thức. Vì vậy, ở môi trường học đường, người thầy không chỉ truyền đạt nội dung bài học mà cần khơi gợi sự tò mò, định hướng phương pháp và tạo môi trường để học sinh tự khám phá. Một giờ học thành công không nhất thiết giáo viên phải truyền tải được nhiều kiến thức, mà là học sinh muốn tìm hiểu thêm môn học sau tiếng trống tan trường. Khi học sinh được khuyến khích tìm hiểu vì sao, như thế nào, có thể áp dụng kiến thức vào đâu, các em sẽ dần hình thành tâm thế chủ động học tập.

Gia đình cũng giữ vai trò quan trọng. Cha mẹ cần quan tâm đến quá  trình học tập thay vì chỉ tập trung vào điểm số, xếp hạng thứ tự của con ở trường, lớp. Thay vì hỏi “Hôm nay con được mấy điểm?”, có thể bắt đầu bằng những câu hỏi như “Hôm nay con biết thêm điều gì?” hay “Điều gì khiến con tò mò?”. Khi đọc sách, tìm hiểu kiến thức, trải nghiệm thực tế và đặt câu hỏi trở thành những hoạt động bình thường trong gia đình, trẻ em sẽ dần hình thành tâm thế học tập tích cực.

Ở góc độ xã hội, cần tạo môi trường để việc học có giá trị thực chất. Bằng cấp là minh chứng cho một quá trình đào tạo, nhưng không nên trở thành mục tiêu duy nhất. Một người nông dân có thể học kỹ thuật mới để nâng cao hiệu quả sản xuất; công nhân học công nghệ mới để thích ứng với dây chuyền hiện đại; người lao  động cập nhật kiến thức để nâng cao chất lượng công việc... 

Khi kiến thức gắn với nhu cầu thiết thực, động lực học tập sẽ tự nhiên hơn. Vì vậy, xây dựng xã hội học tập không chỉ là mở lớp mà còn tạo cơ hội để mọi người học ở nhiều không gian, bằng nhiều phương thức. Thư viện, trung tâm học tập cộng đồng, cơ sở giáo dục nghề nghiệp, doanh nghiệp và nền tảng trực tuyến đều có thể trở thành những “trường học mở”.

Trong thời đại số, cách thức học tập cũng đang thay đổi. Một bài giảng trực tuyến, một cuốn sách điện tử, một khóa học kỹ năng, một cuộc trao đổi với chuyên gia hay đơn giản là việc tìm hiểu kỹ một vấn đề trong công việc đều có thể trở thành trải nghiệm học tập. 

Năm học 2026-2027, 100% cơ sở giáo dục phổ thông và giáo dục thường xuyên của tỉnh triển khai học bạ số; hơn 35.000 giáo viên hoàn thành khóa học về khung năng lực số. Điều này cho thấy, chuyển đổi số đang tạo thêm những phương thức mới cho hoạt động dạy và học.  Tuy nhiên, công nghệ chỉ có thể tạo ra công cụ, còn việc biến công cụ thành động lực học tập phụ thuộc vào người học và môi trường giáo dục. 

Để hình thành nhu cầu học tập tự thân, không nhất thiết phải bắt đầu bằng những mục tiêu quá lớn. Một thói quen đọc sách, tìm hiểu vấn đề mới, học thêm kỹ năng hay đặt câu hỏi trước một thông tin chưa hiểu rõ cũng là những hình thức học tập. Quan trọng mỗi người nhận ra học tập không phải nhiệm vụ kết thúc sau khi rời ghế nhà trường. 

Với gần một triệu người đang học tập trong hệ thống giáo dục của tỉnh, câu chuyện về học tập ở Ninh Bình hôm nay không chỉ là trường lớp, những kỳ thi hay thành tích đạt được, mà còn là câu chuyện hình thành một cộng đồng có ý thức tự học, tự cập nhật tri thức và chủ động hoàn thiện bản thân. 

Khi việc học không chỉ vì một kỳ thi, một tấm bằng hay yêu cầu công việc, mà là niềm vui và chìa khóa phát triển bản thân, khi đó, việc học sẽ trở thành một nhu cầu tự nhiên, bền vững và được tiếp nối trong suốt cuộc đời